Kontynuujemy opowieść Wiktora Pawłowskiego o dziejach zamku we Włodzimierzu, opublikowaną w nr. 3 «Ziemi Wołyńskiej» z 1939 r.

Pierwszą część artykułu można przeczytać tu.

W dalszym ciągu akt lustracji z r. 1552 wyszczególnia dochody zamku: obrok z łowów w puszczy śmidzińskiej – niedźwiedzie, łosie, dziki; z gruntów położonych nad Smoczą, Rytawicą i Ługiem wraz z wydzierżawionymi na nich stawami; z 24 sklepów na rynku i oprócz tego szereg myt, czyli wszelkiego rodzaju ceł stanowiących główne źródło dochodu. Myto mostowe ściągane za przejazd przez miejskie mosty i w ogóle wjazd do miasta, tudzież za prawo przepędzania bydła; myto od miary sprzedanego zboża, przeznaczone było specjalnie na działa, rusznice, proch, saletrę i na płacę puszkarzom. Na obronę miasta szły również podatki z ważniejszych gałęzi przemysłu jak: wełnianego, mięsnego, z wyrobu wosku, ze sklepów, browarów itd.

Natomiast myto od przewożonej soli szło na korzyść gospodarza zamku – starosty grodowego i służby. Od wozu grubej soli (jednokonnego lub dwukonnego) starosta otrzymywał 200 gołoważen (stara ruska miara), podstarosta 100, odźwierny 100, klucznik 25, stróż 10, zaś od drobnej: starosta 400 gołoważen, podstarosta 200, odźwierny 200, klucznik 50, ciwun 30, stróże 25. Wszystkie myta za dziesiąty tydzień należały do włodzimierskiego biskupa. Od dziewczyny wychodzącej za mąż za mieszkańca innego miasta starosta otrzymywał 40 gr., a wójt 4 gr., zaś od wdowy starosta 20 gr., wójt 10 gr. Na osobiste utrzymanie starosty składało się jeszcze wiele innych podatków; początkowo były one niewielkie i składały się na nie dobrowolne datki (tzw. kolędy), z czasem zaś stały się one coraz bardziej uciążliwe. Mieszczan zmuszono płacić przede wszystkim «kapszczyznę» czyli rodzaj cła od prawa sprzedaży trunków; oprócz tego wymagali starostowie dziesięciny od słodu, za prawo wyrobu tychże trunków, osobny podatek od ogrodów, gumien, podwórzy, znany pod nazwą «werchowszczyzny», «kwitowe» – ściągano z przyjezdnych kupców; pobierano dochód z miejskich młynów, dziesięcinę z towarów sprzedawanych w mieście i inne. Obowiązek kontroli nad prawidłowym ściąganiem wymienionych poborów leżał na staroście, osobie zresztą najbardziej zainteresowanej.

Istniał oprócz tego szereg podatków naturalnych: wymagali bowiem starostowie, aby mieszczanie trzymali wartę przy starościńskim skarbie, by pełnili straż przy więzieniu, w którym trzymano podlegających sądowi grodzkiemu, aby się stawiali na łowy, by pomagali staroście podczas polowania i utrzymywali jego sokolniczych, by dostarczali w swych domach mieszkań starościńskim sługom.

Rzemieślnicy winni byli, każdy w swoim zakresie, dostarczać dla zamku produktów w naturze: szewcy obuwie starościńskim sługom; krawcy, kowale, stolarze, złotnicy, łucznicy, rusznikarze, kuśnierze i inni winni byli wykonywać dla zamku wszelkiego rodzaju roboty na zamówienie starosty, a oprócz tego ofiarowywać, pod postacią corocznego prezentu, pewną ilość łuków, siekier, butów itd. Wyzyski posunęły się tak daleko, że niejednokrotnie mieszczanie zmuszeni byli za darmo pełnić połowę roboty¹³. Z pewnością korzystał z przywilejów i podkomorzy, horodniczemu zaś co roku w dzień św. Jerzego ziemianie obowiązani byli dawać od każdej horodni po 2 grosze, 2 kury, 2 bochenki chleba.

Widok ogólny Włodzimierza. Widokówka z lat międzywojennych. Public domain

W 1683 r. Włodzimierz nawiedził ogromny pożar, podczas którego spłonęły obydwa zamki; biskupi i królewski¹⁴.

System podatkowy zaprowadzony w XVI w. spowodował zanik dobrobytu miasta; ogólne zubożenie ludności, jakie wówczas nastąpiło, nie mogło się nie odbić na stanie samego zamku, co jest widocznym z następnych lustracji (lustracje z lat 1765 i 1789).

Rewizja z r. 1765 przeprowadzona za panowania Stanisława Augusta stwierdza, że zamek włodzimierski pobudowany pośród błot, otoczony był dookoła wysokimi wałami, które miejscami się poosypywały, że z fosy nie pozostało ant śladu – zaniosło ją niegdyś mułem; most przed zamkiem drewniany popsuty; brama również drewniana, niedawno przed rewizją odbudowana, składała się z dwu piętr: na pierwszym mieściło się więzienie dla ludu, na drugim izba z balkonem dla więzionej szlachty. Na lewo od wejścia znajdował się budynek grodzkiego sądu, lecz taki stary i zmurszały, że konieczne było – podług zdania lustratora – wystawienie nowego.

Akta grodzkie mieściły się w kościele dominikańskim, zaś ziemskie w farze.

Na zamczysku: izb 4, armat żelaznych 2, z nich jedna rozerwana, druga zardzewiała.

Obowiązek obrony miasta wzgl. zamku spoczywał oprócz wojska na cechach. Cech pierwszy, kuśnierski – przywilejem królewskim z r. 1582 obowiązany był mieć zawsze broń i amunicję, a także dawać po 3 gr. litewskie na katedralną cerkiew. Drugi cech, krawiecki (przywilej z r. 1585), musiał mieć na pogotowiu 1 armatę, 8 strzelb, sztandar, bęben i proch Cech trzeci, piekarski: do niego należały fabryki mydła, świec i krochmalu. Czwarty – szewski, również winien był się zaopatrzyć w proch zarządzeniem z r. 1582. Piąty – rzeźnicki, szósty – kowalski – jego postanowienie z r. 1643 obowiązywało mieć armaty, proch i ołów; do cechu tego należeli ślusarze, odlewnicy, zegarmistrze i inni.

Na gruntach starosty, jak stwierdza wizyta, znajdowało się 28 domów żydowskich i 13 chrześcijańskich; mieszkający w nich na mocy czynszowego prawa nosili miano podzamczan. Domów wójtowskich było 7¹⁵.

Przytoczona treść aktu rewizji dokonanej w r. 1765 jest niechybnym świadectwem, zapowiadającym ostateczny upadek zamku. O tym upadku donosi następna a zarazem i ostatnia przed rozbiorem (1795) lustracja, przeprowadzona w rok po otwarciu Sejmu Wielkiego (1789). Zastaje ona miasto w położeniu nadzwyczaj ciężkim: jakkolwiek państwo poczęło się dźwigać, chociaż ogół pod wpływem oświaty szerzonej przez Komisję Edukacyjną zrozumiał konieczność przeprowadzenia reform, które by wydźwignęły Polskę z otchłani bezrządu i anarchii, to jednak zmiany szły b. opornie, zwłaszcza na Wołyniu. Powoli wzrastający dobrobyt kraju nie zdołał jeszcze podźwignąć miasta, uregulować jego stosunków ekonomicznych; wyzysk i zdzierstwo, spojone tępym egoizmem, stały nadal u góry – u dołu zaś ludność przywalona ciężarem niewypłaconych podatków¹⁶.

Wizyta, szeregiem faktów jaskrawo ilustrująca ówczesny stan miasta, stwierdza, że od kilku lat drewniane budynki zamku zostały rozebrane, urzędy zaś rozmieszczono po klasztorach i zajezdnych domach.

Przytacza ona wykaz podatków przeznaczonych dla starosty i nadmienia, że Żydzi całym kahałem skarżyli się na nie lustratorowi. Otrzymywał starosta: od sklepikarzy 500 złp., od karczmarzy 3897 złp. 27 gr., podatku od kotłów 413 złp. 5 gr., od rydli 1000 złp., od kopy zboża 28 złp., sklepikarze od każdego jarmarku płacili po 74 groszy.

Oprócz tego istniał podatek na utrzymanie żołnierzy przy staroście – 104 złp., na utrzymanie rabina 1300, na wójta 15 złp.

Przyczyny upadku zamku włodzimierskiego dają się utożsamić z przyczynami upadku Polski. Epoka Sasów, w której Polska «nierządem stała», nie mogła nie wpłynąć na ogólny stan miasta i zamku, zaś lata odrodzenia, jakie po niej nastąpiły, nie zdołały podźwignąć chwiejącej się ruiny, gdyż przekreślił je szablą i knutem nienawistny najeźdźca.

Obecnie w miejscu królewskiego zamku mieści się więzienie; z dawnej kondygnacji wałów pozostał tylko pierścień wewnętrzny, dwa zewnętrzne rozkopano, fosę zasypano jeszcze w XVI w, na korzyść rozrastającego się miasta. Zostało tylko «nietknięte» grodzisko.

Jak odległe czasy ono pamięta, świadczą o tym przedmioty kamienne z epoki neolitycznej, znalezione na jego terenie w r. 1840¹⁷, o czym wspomniano na wstępie, jak też i wiele innych, pochodzących ze znacznie późniejszej doby, historycznej np.: sześć ostrzy od włóczni i strzał, dwie żelazne halabardy bez rękojeści, pięć ostróg, których końce schodzą się pod kątem ostrym, dwie kamienne z piaskowca kule o średnicy 20 i 25 cm, żelazny krzyż, znaleziony w miejscu dawnej cerkwi św. Joachima i Anny – oprócz tego kilkadziesiąt monet, w tej liczbie dwa srebrne pół grosze litewskie z roku 1548 i 1557, miedziany litewski szeląg (1/8 kop. Rus. z r. 1665. srebrna moneta z wyobrażeniem krzyża, miedziana przekłuta pośrodku, srebrna węgierska moneta bita w r. 1572 za panowania cesarza Maksymiliana II, srebrne 2 złote polskie z r. 1755 i inne.

Wymienione przedmioty należały do zbiorów «Świata Włodzimierskiego Bractwa», założonego w r. 1888 we Włodzimierzu przy Wasylewskiej cerkwi i wywiezione zostały podczas wojny światowej w głąb Rosji (prawdopodobnie do Żytomierza lub Kijowa).

Akta miejskie, ziemskie i grodzkie włodzimierskie przez pewien czas przechowywane były w pojezuickim kościele, dziś zaś spoczywają w Kijowie, zagrabione przez Rosjan.

***

Przypisy:

13. Teodorowicz. Gorod Władimir. Poczajów 1893, str. 224 (pierwoźródło Archiw Jugo-Zapadnoj Rossii cz. 5, t. I).

14. J. S. Wozstanowlenie Drewniej Prawosławnej Światyni. Petersburg 1895, Sinodalnaja tipografia, s. 19.

15. Teodorowicz, o. c., str. 226, 227, 228.

16. Por. Nanke Cz. Szlachta wołyńska wobec Konstytucji 3 Maja. Lwów 1907.

17. Czechowicz J., Zabytki włodzimierskie – Przegląd Lubelsko-Kresowy, nr 7, 1925 r.

Opracował Anatol Olich

Na głównym zdjęciu: Wał zamku we Włodzimierzu. Autor: Neovitaha777 , CC BY-SA 4.0.

***

Inne teksty z cyklu «Ziemia Wołyńska» można przeczytać tu.