Co zrobisz, gdy w gęstym, pełnym zapachu żywicy gierłoskiego lasu nagle przed tobą wyrosną betonowe ściany? Będziesz w szoku, bo to właśnie tu, na uboczu przedwojennych Prus Wschodnich Niemcy zbudowali leśne miasto – Wilczy Szaniec, który miało być centrum dowodzenia Adolfa Hitlera.

Wilczy Szaniec posiadał własną infrastrukturę, centrum łączności, lotnisko, dworzec, elektrownię i kino. W latach 1941–1944 była to praktycznie stolica III Rzeszy i miejsce nieudanego zamachu na jej krzykliwego przywódcę.

W 1940 r., przygotowując inwazję na Związek Radziecki, Niemcy postanowili założyć kwaterę dowódczą na wschodzie, by być blisko działań wojennych, a jednocześnie posiadać takie miejsce wystarczająco osłonięte i niewidzialne dla wroga.

Budowę rozpoczęto późną jesienią 1940 r., oficjalnie pod szyldem budowania «zakładów chemicznych Askania», co miało wyjaśnić obecność ludzi, sprzętu i dostawy materiałów. Do końca 1944 r. na obszarze około 250 hektarów powstało łącznie blisko 200 obiektów, od lekkich baraków po ciężkie schrony, przeznaczonych dla najważniejszych osób reżimu hitlerowskiego. Wiele elementów maskowano tak, by z powietrza wyglądały jak kolejny obszar zieleni: dachy obsadzano trawą i krzewami, rozpinano siatki z imitacją listowia, a elewacje pokrywano tynkami barwionymi na kolory mchu i porostów.

Najważniejszą osią planu bezpieczeństwa były trzy strefy, z których każda miała własne ogrodzenia, posterunki i konieczność pokazywania przepustek. W strefie najściślejszej – na północ od osi komunikacyjnych – znajdowały się kwatery i bunkry Hitlera, Bormanna, Keitla i Jodla, centrale łączności oraz zaplecze techniczne; strefa druga mieściła sztaby i koszary, przedstawicielstwa resortów, ogólny schron przeciwlotniczy i stację agregatów, zaś trzecia – z rzadszą zabudową – stanowiła otulinę, gdzie lokowano m.in. baraki oddziałów ochrony.

Z zewnątrz kwaterę osłaniały zasieki, wieże obserwacyjne i stanowiska broni maszynowej. Od 1944 r. do systemu dołożono pola minowe – miny przeciwpiechotne i przeciwpancerne, przy których rozbrajaniu zginęło po wojnie 3 polskich żołnierzy.

Schrony «ciężkie» wzmacniano warstwowo: istniejące ściany i stropy oblewano nowym płaszczem żelbetu, a przestrzeń między starą a nową warstwą wypełniano tłuczniem bazaltowym, co miało rozpraszać energię uderzenia. Grubość stropów dochodziła do 6–8 metrów, a ścian do 4–6 metrów. Schron Hitlera mierzył około 36 na 32 metry i 10 metrów wysokości; jego strop oceniano na 8 metrów, zaś całkowitą masę na ponad 50 tysięcy ton.

W 1944 r. mieszkało tu ponad 2 tys. osób. Dzień wodza wypełniały: czytanie meldunków, narady, spacery z psem i odprawy. W salach pracowano nad mapami, raportami i rozkazami, które decydowały o losach frontu i setek tysięcy ludzi daleko stąd.

Sam Hitler przybył do Gierłoży 24 czerwca 1941 r., dwa dni po uderzeniu na ZSRR; wyjechał po raz ostatni 20 listopada 1944 r. W tym okresie przebywał w Wilczym Szańcu łącznie ponad 800 dni, rozbitych na osiem głównych okresów pobytu – najdłuższy trwał około szesnastu miesięcy, od czerwca 1941 do połowy lipca 1942. To tu zapadały rozstrzygnięcia dotyczące prowadzenia działań na wschodzie, w tym rozkazy o blokadzie Leningradu i polityce eksterminacyjnej wobec ludności cywilnej oraz jeńców. To tu 1 sierpnia 1944 r. Hitler zareagował na wieść o Powstaniu Warszawskim rozkazem bezwzględnego jego stłumienia i zniszczenia stolicy Polski.

Najbardziej filmowym epizodem w dziejach Wilczego Szańca jest dzień 20 lipca 1944 r. Tego dnia pułkownik Claus Schenk Graf von Stauffenberg – oficer będący jednym z filarów spisku «Walkiria» – przyleciał z Berlina, przywiózł do kwatery ładunki z zapalnikami czasowymi i podczas narady w sali nadziemnego baraku – naradę przeniesiono z bunkra z powodu upału – podłożył teczkę z uzbrojoną bombą w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca Hitlera. Splot okoliczności okazał się dla mordercy milionów ludzi szczęśliwy: uruchomiono tylko jeden z dwóch ładunków, otwarte okna pozwoliły fali uderzeniowej «uciec», a masywny dębowy stół, przy którym pochylano się nad mapą, zasłonił Hitlera i przejął część energii. Eksplozja zabiła cztery osoby, wielu raniła, ale nie trafiła celu.

Stauffenberg, przekonany, że osiągnął skutek, odleciał do Berlina. Plan «Walkiria» posypał się, gdy okazało się, że Hitler żyje. W następnych dniach nastąpiła fala aresztowań i egzekucji, a propaganda reżimu wykorzystała nieudany zamach do zaostrzenia dyscypliny i rozprawy z «nielojalnością». Dziś w miejscu wybuchu znajduje się tablica upamiętniająca – symbol spóźnionego oporu.

Kiedy front wschodni zbliżył się do granic Prus Wschodnich, Wilczy Szaniec przestał być bezpieczną enklawą. Hitler opuścił go 20 listopada 1944 r. Dwa miesiące później, w nocy z 24 na 25 stycznia 1945 r., Niemcy – działając na rozkaz feldmarszałka Wilhelma Keitla – wysadzili zabudowania kwatery w ramach operacji «Wysadzenie Wyspy». Jednak brak czasu i materiałów wybuchowych sprawił, że saperzy nie mogli zniszczyć wszystkiego zgodnie z zamierzeniami. Dzięki temu możemy oglądać to, co zostało po Wilczym Szańcu.

W bezpośrednim sąsiedztwie Wilczego Szańca działały inne kwatery polowe najwyższych władz i sztabów: Mamerki – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych; «Hochwald» Himmlera pod Pozezdrzem; Sztynort – rezydencja Ribbentropa, a całość objęta była infrastrukturą kolejową i lotniskami, w tym lotniskiem Wilamowo, które dziś funkcjonuje jako lotnisko cywilne Aeroklubu Krainy Jezior.

Jeśli będziesz w Krainie Tysiąca Jezior, koniecznie musisz tu zawitać. Wyobraźnia twoja będzie pracować na wysokich obrotach. Zobaczysz tu pychę tych, którzy chcieli zawładnąć światem. Jednocześnie pełne mchu pozostałości po mordercach milionów ludzi uświadomią ci, że najgrubsze i największe schrony nie zabezpieczą krwawych władców przed upadkiem ich i ich imperiów. Gierłoż, Wilczy Szaniec to świadomość, że z ciszy lasu, z potężnych schronów wychodziły najkrwawsze rozkazy, ale też pewność, że nic nie trwa wiecznie i pozostaje nadzieja, że dobro w ostateczności zwycięża.

Napis na głazie: «Dla upamiętnienia ruchu oporu przeciwko narodowemu socjalizmowi

Tekst i zdjęcia: Wiesław Pisarski,

nauczyciel skierowany do Kowla przez ORPEG