Ten esej poświęcimy zamordowanym w Katyniu polskim oficerom, którzy pochodzili z terenu współczesnego obwodu rówieńskiego lub byli z nim związani. Wśród zamordowanych przez sowieckich oprawców był także Innocenty Głowacki, niezasłużenie zapomniany ukraiński działacz społeczny i przedsiębiorca.

Z pierwszą częścią cyklu można zapoznać się tutaj.

Niestety, podczas ekshumacji przeprowadzonej w 1943 r. nie udało się zidentyfikować wszystkich szczątków pomordowanych. Ponadto znaczna część dokumentów tzw. sprawy katyńskiej zaginęła w czasie II wojny światowej. Do dziś zachowało się 136 papierowych dokumentów, wśród których znajdują się nie tylko stricte dokumenty, ale także listy, obrazki religijne, znaczki pocztowe itp. Federacja Rosyjska nadal nie udostępnia części materiałów archiwalnych. Jednak nawet na podstawie tak skromnej bazy udało się nam znaleźć informacje o losach niektórych osób pochodzących z Wołynia lub z nim związanych.

Edmund Mutke ur. 16 listopada 1914 r. w Woźnikach w powiecie gnieźnieńskim jako syn Karola Mutkego i Anny Gorczyńskiej. Ukończył Szkołę Podstawową i Gimnazjum im. Jana Komeńskiego w Lesznie (obecnie województwo wielkopolskie), następnie studiował w miejscowym seminarium nauczycielskim, którego absolwentem został 28 maja 1935 r. We wrześniu tego samego roku Edmund Mutke został powołany do służby wojskowej. Ukończył w stopniu plutonowego podchorążego dywizyjną szkołę podchorążych rezerwy przy 59 Pułku Piechoty.

Po zakończeniu służby wojskowej pod koniec 1937 r. Edmund Mutke przeniósł się na Wołyń, gdzie podjął pracę jako nauczyciel szkoły powszechnej w kolonii Chwoszczowata w gminie Niemowicze w powiecie sarneńskim. 1 stycznia 1938 r. został mianowany podporucznikiem. Tutaj, na Wołyniu, zastał go początek II wojny światowej.

We wrześniu 1939 r. Edmund Mutke został zmobilizowany do Ośrodka Zapasowego 50 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych im. Francesco Nullo w Sarnach. Pułk został otoczony i rozbity w dniach 2–3 września podczas bitwy pod Borami Tucholskimi przez niemiecki zmotoryzowany XIX Korpus Armijny pod dowództwem Guderiana. Większość ocalałych dostała się do niewoli, niektórym żołnierzom udało się wyjść z okrążenia. Część z nich wróciła do domów, część dotarła do Modlina, gdzie broniła tej twierdzy aż do kapitulacji 17 września.

Nie wiadomo dokładnie, jak i kiedy Edmund Mutke wrócił do domu. Później został aresztowany przez funkcjonariuszy NKWD. Nazwisko Mutke pojawiało się już na łamach «Monitora Wołyńskiego», w rubryce «Ocaleni od zapomnienia», którą prowadzi historyk z Równego dr Tetiana Samsoniuk: nauczyciel Szkoły nr 1 w Sarnach Marian Grzybek, aresztowany 18 lipca 1940 r., ukrywał na poddaszu szablę swojego przyjaciela Edmunda Mutkego.

Po aresztowaniu Mutkego osadzono w obozie dla polskich jeńców wojennych w Kozielsku. 8 maja wywieziono go razem z innymi więźniami do Katynia i tam zamordowano 9 maja 1940 r. Miał wtedy tylko 25 lat. Podczas ekshumacji przeprowadzonej wiosną 1943 r. jego szczątki udało się zidentyfikować dzięki zachowanym dokumentom, a mianowicie legitymacji oficerskiej i legitymacji służbowej. Został pochowany na Polskim Cmentarzu Wojskowym w Katyniu. W 2007 r. Edmund Mutke pośmiertnie został mianowany na porucznika.

Legitymacja oficerska podporucznika Edmunda Mutkego

Stanisław Ludwik Żurakowski ur. 5 (8) maja 1886 r. w Żytnikach w guberni kijowskiej w rodzinie Edmunda Żurakowskiego i Marii Doroty z Jurjewiczów. Po ukończeniu gimnazjum w Żytomierzu przez trzy lata studiował historię na Uniwersytecie Moskiewskim. Po tym, jak rząd rosyjski przyjął ustawę, że tylko Rosjanie są uprawnieni do nauczania historii w Imperium Rosyjskim, przeniósł się na studia prawne do Kijowa. W 1910 r. ożenił się z Maria Jastrzębską, z którą miał dziewięcioro dzieci.

W 1914 r. został zmobilizowany do armii rosyjskiej. I wojnę światową zakończył jako podporucznik, został nagrodzony Krzyżem Świętego Jerzego, Krzyżem Świętego Stanisława oraz Orderem Świętej Anny. W 1917 r., roku rewolucji, opuścił służbę i wrócił do rodzinnego majątku. W czerwcu 1920 r., kiedy wojska polskie zaczęły się cofać, dostał się z rodziną do Polski. Już w sierpniu wstąpił do Wojska Polskiego i brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej.

W 1921 r. otrzymał bezterminowy urlop, po demobilizacji został urzędnikiem państwowym. W listopadzie 1924 r. Stanisław Ludwik Żurakowski objął stanowisko kierownika starostwa w Lubomlu na Wołyniu, a trzy lata później został przeniesiony do Urzędu Wojewódzkiego w Łucku. Dalsza kariera też związana była z Wołyniem: w latach 1928–1931 Żurakowski był burmistrzem Włodzimierza Wołyńskiego, a w latach 1931–1934 burmistrzem Zdołbunowa. Od sierpnia 1934 dwie kadencje z kolei był wybierany na burmistrza Ostroga. Pozostał na tym stanowisku do wkroczenia Armii Czerwonej 17 września 1939 r.

Żurakowski został aresztowany tego samego dnia bezpośrednio w swoim gabinecie. Po kilkudniowym pobycie w miejscowym więzieniu oraz w więzieniu w Łucku został przewieziony do obozu w Kozielsku. Stamtąd Stanisław Ludwik Żurakowski napisał cztery listy, z których pierwszy datowany był na 22 listopada 1939 r. Ostatni telegram otrzymany przez rodzinę pochodził z 7 marca 1940 r. Według dokumentów Żurakowski został zamordowany w kwietniu 1940 r. w Katyniu. Szczątki zidentyfikowano na podstawie munduru oficerskiego, pocztówki i zdjęcia.

Książkę z korespondencją Stanisława Ludwika Żurakowskiego zatytułowaną «Listy z Kozielska burmistrza miasta Ostroga» wydał w Londynie w 1989 r. jego syn Stanisław, historyk i wojskowy. W 2020 r., w setną rocznicę urodzin, pułkownik Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie Stanisław Żurakowski otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. W czasie II wojny światowej walczył w Armii Andersa, biorąc udział w kampanii włoskiej, m.in. w bitwie pod Monte Cassino, w której zginęło dwóch jego braci. W 2011 r. «Listy» ukazały się nakładem wydawnictwa «Wołanie z Wołynia». Książka «Listy z Kozielska burmistrza miasta Ostroga» w języku polskim jest dostępna tu.

W 1994 r. z inicjatywy księdza kanonika Witolda Józefa Kowalowa, proboszcza ostrogskiego, w miejscowym kościele powieszono tablicę pamiątkową poświęconą Żurakowskiemu.

Książka «Listy z Kozielska burmistrza miasta Ostroga» wydana przez «Wołanie z Wołynia» w 2001 r.

Stanisław Łączkowski urodził się 2 stycznia 1897 r. w rodzinie Ludwika Łączkowskiego i Wandy Giblitz w Żakowicach (obecnie województwo kujawsko-pomorskie). W 1909 r. rodzina Łączkowskich wyemigrowała do USA i osiedliła się w Filadelfii, gdzie mieszkała dość liczna polska diaspora. Stanisław w 1915 r. ukończył miejscową szkołę, był też członkiem Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego «Sokół». To właśnie z ramienia tej organizacji został wysłany do szkoły podchorążych, a następnie do szkoły oficerskiej w Kanadzie.

W październiku 1917 r. wstąpił do armii generała Hallera. Brał udział w I wojnie światowej. Podczas walk w Szampanii sam zgłosił się na dowódcę oddziału wypadowego, który zlikwidował ufortyfikowany bunkier niemiecki, nie ponosząc przy tym prawie strat. Za ten bohaterski wyczyn Stanisław Łączkowski został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. Wojnę zakończył w stopniu porucznika. Po powrocie armii Hallera do odrodzonej Polski został wcielony do 41 Pułku Piechoty Strzelców Kaniowskich. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, został trzykrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych.

Po ukończeniu wojny Stanisław Łączkowski zdecydował się na pozostanie w Polsce, chociaż miał obywatelstwo USA. Zamieszkał w Korcu w powiecie rówieńskim. Trudnił się handlem, prowadził własny sklep. W 1932 r. awansował do stopnia kapitana rezerwy. Został wybrany wójtem gminy Korzec i pozostawał na tym stanowisku do aresztowania we wrześniu 1939 r. Uwięziono go w obozie w Kozielsku. Zamordowano w lesie katyńskim wiosną 1940 r.

Mieczysław Długosz urodził się 18 sierpnia 1910 r. w rodzinie Konstantego i Marii z Trzcińskich w Ostrogu. Po ukończeniu szkoły mierniczej w Łomży w 1931 r. pracował jako inżynier. W 1932 r. ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy nr 7 w Śremie, w 1934 r. – Wydział Leśny Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Prowadził tartak w rodzinnym Ostrogu. Był żonaty z Marią, miał córkę Mieczysławę. Nie mamy dokładnych informacji o jego udziale w kampanii wrześniowej 1939 r. Mieczysław Długosz został aresztowany jesienią 1939 r. Wysłano go do obozu w Kozielsku. Zamordowano w lesie katyńskim 5 maja 1940 r.

Tablica pamiątkowa Mieczysława Długosza na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu

Wśród rozstrzelanych polskich oficerów byli także Żydzi. Boruch Jankiel Kapłan urodził się 24 lipca 1908 r. w rodzinie Józefa i Cyrli Kapłanów w Zwiahlu. Ukończył Politechnikę Warszawską, w 1932 r. – Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu. Mieszkał w Równem, pracował jako inżynier elektryk.

1 stycznia 1936 r. Kapłan awansował do stopnia podporucznika i został przydzielony do 13 Pułku Artylerii Lekkiej. Po aresztowaniu jesienią 1939 r. Boruch Jankiel Kapłan przebywał przez pewien czas w rówieńskim obozie jenieckim. Według dokumentów z 14 stycznia 1940 r. został przewieziony do obozu w Kozielsku, do którego przybył 28 stycznia. W dniach 15–17 kwietnia 1940 r. Kapłana przekazano Zarządowi NKWD w obwodzie smoleńskim. Boruch Jankiel Kapłan został zamordowany niemal natychmiast po przybyciu do obozu, w dniach 16–19 kwietnia. Pochowany na Polskim Cmentarzu Wojskowym w Katyniu.

Józef Flisek urodził się w marcu 1889 r. w Brzezinach, powiat garwoliński, jako syn Jana i Tekli Flisków. W policji od 1 sierpnia 1923 r. Za wieloletnią służbę został odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi. We wrześniu 1939 r. był posterunkowym Policji Państwowej w Ostrogu.

Po aresztowaniu więziony w Ostaszkowie. Według raportu 037/4 Fliska przewieziono z obozu w Ostaszkowie 20 kwietnia 1940 r. do Miednoje, gdzie kilka dni później został zamordowany. Miał czwórkę dzieci: córkę Stanisławę, która zginęła w 1938 r. w wyniku tragicznego wypadku (zastrzelił ją narzeczony), córkę Danutę oraz synów Jana i Władysława. Po wojnie żona i dzieci przeniosły się do Londynu.

Ukrainiec Innocenty Głowacki urodził się w 1886 r. w Dorohiniczach na Wołyniu (obecnie Hromada Łokacze) jako syn Dementija i Meletyny z domu Linczewskiej. Ukończył czteroklasowe seminarium duchowne w Mińsku, w latach 1910–1912 pracował jako nauczyciel w Nowosiółkach w powiecie włodzimierskim. Brał czynny udział w narodowym ruchu ukraińskim, co później stało się powodem jego wymuszonej dymisji. Zajmował się rolnictwem, pracował w wydziale agronomicznym ziemstwa włodzimierskiego. Później przeniósł się do Ostroga.

Niestety, nie udało się nam znaleźć wiarygodnych informacji o działalności Innocentego Głowackiego w okresie Ukraińskiej Republiki Ludowej. W żydowskich publikacjach zachowała się jedynie wzmianka, że ​​z narażeniem życia zapobiegł pogromowi, jakiego zamierzały dokonać jednostki wojskowe armii URL w Ostrogu.

Nieco więcej wiadomo z okresu II Rzeczypospolitej. W latach 20. Głowacki stał na czele Związku Kooperatystów na Wołyniu, zajmującego się rolnictwem i handlem. W 1928 r. wstąpił do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem – organizacji o charakterze parlamentarnym, której jednym z głównych kierunków działalności była kwestia mniejszości narodowych. Na początku lat 30. Głowacki został dyrektorem ostrogskiego oddziału Wołyńskiego Chłopskiego Banku Spółdzielczego.

Równolegle z działalnością gospodarczą Innocenty Głowacki aktywnie zajmował się działalnością publiczną, z tego powodu ludność ukraińska województwa wołyńskiego wybrała go na senatora. Innocenty Głowacki piastował to wysokie stanowisko od 1930 do 1935 r.

Był jednym ze współzałożycieli Wołyńskiego Zjednoczenia Ukraińskiego, a także jednym z założycieli, a następnie członkiem zarządu ukraińskiego Towarzystwa Zwolenników Oświaty Prawosławnej i Ochrony Tradycji Wiary Prawosławnej im. Piotra Mohyły. Nawiasem mówiąc, zebranie założycielskie odbyło się 19 listopada 1931 r. w Łucku, w ukraińskim klubie «Ojczysta Chata». Statut stowarzyszenia został zatwierdzony przez administrację wojewódzką z prawem rozszerzenia jego działalności na obszar całej Polski. Przewodniczącym zarządu został wybrany znany architekt wołyński Sergiusz Tymoszenko. Stowarzyszenie zajmowało się działalnością oświatową, wydawało czasopisma i książki w języku ukraińskim, tworzyło placówki oświatowe i organizowało bezpłatne kursy. Ponadto towarzystwo udzielało regularnej pomocy finansowej Ukraińskiemu Gimnazjum w Łucku, angażowało się w przywrócenie Ławry Poczajowskiej Prawosławnemu Kościołowi Ukraińskiemu. Wiadomo również, że w 1934 r. Innocenty Głowacki otworzył w Ostrogu czytelnię. W czasie Wielkiego Głodu był członkiem Wołyńskiego Obywatelskiego Komitetu Pomocy Głodującym na Ukrainie.

Jesienią 1939 r. Głowacki został aresztowany przez NKWD jako ukraiński nacjonalista. Kilka miesięcy przetrzymywano go w więzieniu rówieńskim, a 18 maja 1940 r. wywieziono do więzienia w Kijowie. Wkrótce został zamordowany w Bykowni. Jego nazwisko pod numerem 687 figuruje na liście transportowanych do egzekucji 41/3-54.

Tak się złożyło, że postać ta jest już prawie zapomniana. W ukraińskiej serii książek «Zrehabilitowani przez historię», opowiadającej o losach ludzi represjonowanych przez władze sowieckie (10 tomów zostało poświęconych obwodowi rówieńskiemu), nie ma artykułu o Innocentym Głowackim. Nie ma o nim też wzmianki w ukraińskiej Wikipedii. Pierwszą biografię tej postaci (w języku polskim) do projektu «Wołyński słownik biograficzny» napisał ksiądz kanonik Witold Józef Kowalów, proboszcz parafii w Ostrogu. To jego opracowanie posłużyło za podstawę do napisania tego biogramu, który uzupełniliśmy o niedostępne wcześniej materiały. Natomiast postać ukraińskiego senatora wciąż czeka na poważniejsze opracowanie.

Imię Innocentego Głowackiego zostało uwiecznione na tablicy pamiątkowej poświęconej senatorom zamordowanym w II wojnie światowej umieszczonej na budynku Senatu RP w Warszawie.

Tablica pamiątkowa pomordowanym senatorom II Rzeczypospolitej na budynku Senatu RP w Warszawie

(Ciąg dalszy nastąpi).

Anatol Olich