18 lutego w Pałacu Kultury Miasta Łucka odbył się koncert poświęcony 135. rocznicy urodzin działaczki politycznej i społecznej, senatorki Rzeczypospolitej w latach 1922–1927 Ołeny Łewczaniwskiej.
Na początku organizatorzy pokazali krótki film, w którym mieszkańców Łucka zapytano o Ołenę Łewczaniwską. Niestety, nie wszyscy mieszkańcy miasta wiedzą, kim jest ta osoba, chociaż w mieście w 2007 r. jedną z ulic nazwano jej imieniem, a także ustawiono tablicę pamiątkową. Dlatego doktor historii sztuki Wschodnioeuropejskiego Uniwersytetu Narodowego im. Łesi Ukrainki, kierownik Wołyńskiego Oddziału Społeczno-Oświatowej Fundacji «Джерело» (pol. Źródło) Lesia Kosakowska szczegółowo zapoznała zgromadzonych z biografią Ołeny Łewczaniwskiej, jej działalnością społeczną i poglądami.
Wiele faktów na temat senatorki znane są dzięki jej córce Irynie Łewczaniwskiej, mistrzyni filmu amatorskiego i fotografii artystycznej. Widzowie mieli okazję obejrzeć jej film «Moja matka», nagrany na podstawie zdjęć z archiwum rodzinnego, który był laureatem ukraińskiego festiwalu kina amatorskiego w Kijowie. W filmie Iryna nie tylko wspomina o matce, ale również pokazuje historię całej swojej rodziny.
Kilka słów o Ołenie Łewczaniwskiej powiedzieli także zaproszeni naukowcy. Profesor WUN im. Łesi Ukrainki, prezes Związku Krajoznawców na Wołyniu dr Gennadij Bondarenko zwrócił uwagę na problem określenia dokładnej daty i miejsca śmierci Łewczaniwskiej, opowiedział o programie «Zrehabilitowani przez historię» i planach na wzniesienie w Łucku pomnika senatorki, ponieważ «tacy ludzie jak Ołena Łewczaniwska zasługują na to, żeby pamięć o nich żyła w naszych sercach i w sercach przyszłych pokoleń».
O tragicznych losach ukraińskiej inteligencji mówiła także docent Katedry Politologii WUN im. Łesi Ukrainki, kierownik miejskiej organizacji Wszechukraińskiego Towarzystwa «Proswita» im. Tarasa Szewczenki dr Myrosława Filipowycz, która zaznaczyła, że idee «Proswity» Łewczaniwska, mimo wszelkich przeszkód, niosła przez całe swoje życie. «Takie akcje są potrzebne nam po to, żeby nie zapominać o tym, jak tacy wybitni działacze nieśli dobro, duch «Proswity» i bronili własnych poglądów» – dodała ona.
Swoimi występami wieczór uświetnili uczniowie Wołyńskiej Państwowej Wyższej Szkoły Kultury i Sztuki imienia Igora Strawińskiego oraz Szkoły Ogólnokształcącej I–II stopnia imienia Ołeny Łewczaniwskiej (wieś Łyniw w rejonie łokaczyńskim).
Koncert odbył się przy wsparciu Społeczno-Oświatowej Fundacji «Джерело», Łuckiej Rady Miejskiej, WUN im. Łesi Ukrainki oraz Pałacu Kultury Miasta Łucka.
Ołena Łewczaniwska (z domu Grodzińska) urodziła się 21 stycznia 1881 r. w majątku Horodno (obecnie wieś Łyniw) na Wołyniu. Wykształcenie podstawowe otrzymała w domu. W 1903 r. eksternistycznie zdała egzaminy za cały kurs przy Aleksandrijskim Gimnazjum dla kobiet w Piotrogrodzie. Później wstąpiła na Uniwersytet w Wiedniu na Wydział Filologiczny, ale po śmierci ojca nie ukończyła nauki i wróciła na Wołyń. W 1905 r. wyszła za mąż za Aleksandra Łewczaniwskiego. Razem wyjechali najpierw do Piotrogrodu, a następnie do Moskwy, gdzie Ołena ukończyła Wydział Historyczny na Wyższych Kursach Żeńskich.
Jeszcze przed I wojną światową Ołena otworzyła w Horodnie szkołę. Zajęcia odbywały się w języku ukraińskim w rodzinnym domu Grodzińskich. Oprócz lekcji dla dzieci, w szkole, w godzinach wieczornych, odbywały się warsztaty literackie dla dorosłych.
W latach 1917–1919 Ołena Łewczaniwska mieszkała w Żytomierzu, gdzie pracowała w «Proswiti» i jako wykładowca w szkole dla dorosłych. Była współorganizatorką Klubu Ukraińskiego, uczestniczyła w wydawnictwie «Gazety Wołyńskiej» i «Obywatela». Pod koniec 1919 r. wróciła na Wołyń, gdzie prowadziła dobroczynną sekcję powiatowej «Proswity».
Łewczaniwska jest pierwszą kobietą-senatorem z Wołynia. Została wybrana do Senatu Rzeczypospolitej w 1922 r. Była członkiem komisji do spraw zagranicznych. W Senacie broniła interesów ukraińskich, białoruskich i innych narodowości, opiekowała się stanem szkolnictwa ukraińskiego, poruszyła kwestię praw i statusu kobiet. Była również członkiem Ukraińskiego Klubu Parlamentarnego, współzałożycielką międzynarodowej organizacji kobiet «Liga Pokoju i Wolności», uczestniczyła w rejestracji statutu Związku Ukrainek Wołynia (1927 r.). Wielokrotnie występowała na różnych kongresach za granicą, co nie było dla niej dużym problemem, ponieważ biegle rozmawiała w języku francuskim, niemieckim i włoskim.
Działalność Ołeny Łewczaniwskiej wielokrotnie oceniano jako antypaństwową propagandę, jej sprawę szczegółowo rozpatrywano, ale nie prowadzono w stosunku do niej żadnego śledztwa, prawdopodobnie żeby nie zaszkodzić reputacji Senatu Rzeczypospolitej.
Po ukończeniu pełnomocnictw senatorskich w 1927 r. Ołena Łewczaniwska mieszkała w Łucku, a potem z córką Iryną przeniosła się do Łynowa. We wrześniu 1939 r. jej posiadłość przeszła na własność radzieckiego komitetu wiejskiego, a w dniu 22 listopada została wezwana na przesłuchanie do centrum powiatowego w Horochowie.
Po przeprowadzeniu przeszukiwania 24 grudnia 1939 r. Ołena Łewczaniwska została aresztowana. Dalszy jej los wciąż nie jest dokładnie znany. Niektóre źródła podają, że zmarła w Kazachstanie, gdzie ją deportowano. Ale według innych źródeł, od stycznia 1940 r. znajdowała się w więzieniu w Łucku. Tam 24 kwietnia 1940 r. osądzono ją na karę śmierci. Prawdziwość ostatniej wersji potwierdza fakt, że imię Ołeny Łewczaniwskiej wymieniono na liście rozstrzelanych w 1940 r. Ukraińców, którą w 1994 r. Moskwa przekazała na wniosek Polski.
Olga SZERSZEŃ
Iryna KANAHEJEWA
