Andriej Tarkowski, rosyjski reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta i aktor, jest uważany za jednego z największych artystów w historii sztuki filmowej świata.. Znany jest jego oficjalny życiorys, ale wątki o rodzinie, z której pochodził, owiane były tajemnicą. Dotyczyło to bowiem osoby uznawanej za wybitną, której twórczość przekraczała granice Związku Radzieckiego i tak było wygodniej dla komunistycznej władzy. Dzisiaj zrozumiałe jest, dlaczego milczano na ten temat.
Jednym z powodów milczenia jest fakt, że Andriej Tarkowski miał szlacheckie korzenie. Jego dziadek Aleksander Tarkowski (syn Karola) jeszcze czuł się Polakiem, ale Arsen Tarkowski, właśnie syn Aleksandra, znany poeta, uznawany jest za Rosjanina. W jego wspomnieniach nie ma już żadnej wzmianki o polskim pochodzeniu.
Analizując życiorysy sławnych ludzi, okazuje się, że takich przypadków zatajania polskiej tożsamości na terenie post-radzieckim było wiele. Np. Tadeusz Rylski (ojciec znanego poety Maksyma Rylskiego), Pawło Czubyński (autor hymnu Ukrainy) czy Wiaczesław Lipiński («ojciec chrzestny» nacjonalizmu ukraińskiego), który swego czasu mocno związał się z ruchem chłopomańskim na Prawobrzeżnej Ukrainie. Aleksander Tarkowski urodził się 3 września 1862 r. we wsi Tymofijówka (dzisiaj – Mikołajówka w obwodzie kirowogradskim) w rodzinie sztabs-rotmistrza Nowoarchangielskiego pułku ułanów Karola Tarkowskiego s. Mateusza i Marii Kardasiewicz c. Kajetana. Na liście herbowej stworzonej przez Tadeusza Gajla w «Herbarzu polskim od średniowiecza do XX wieku» z 2007 r. znajdujemy, że Tarkowscy mianowali się herbem Klamry. Chyba nikt nie ma złudzeń, że należeli do rodu szlacheckiego. Aleksander miał rodzeństwo: Wirę, Eugenię, Mikołaja oraz starszą o dziesięć lat siostrę Nadię, która miała wielki wpływ na kształtowanie się jego charakteru. W 1870 r. umierają na cholerę jego rodzice i Aleksander wychowuje się w rodzinie siostry. Była ona wówczas znaną osobą. To żona wybitnego ukraińskiego dramaturga Iwana Karpenki-Karego. Mąż należał również do ruchu chłopomańskiego, związanego z ukraińskim ruchem narodowym i rewolucyjnym. W rzeczywistości nazywał się Tobilewicz. Była to drobna polska szlachta, zamieszkała w centralnej Ukrainie. Założyciele ukraińskiego teatru, wybitni aktorzy i dramaturgowie Iwan Karpenko-Karyj, Mykoła Sadowski, Panas Saksahański i Marija Sadowska-Barliotti, byli rodzeństwem i wywodzili się z rodziny Karpa Tobilewicza s. Adama herbu Trzywdar.
Karp Tobilewicz we wsi Tymofijówka w 1871 r. zbudował dom, w którym mieszkała rodzina Iwana Karpenki-Karego oraz mały Aleksander. Okolice były własnością Kardasiewiczów, które odziedziczyła Nadia. Niebawem powstała tu piękna siedziba, nazwana «chutorem Nadia», gdzie tworzono dramaty i komedie, a część z nich weszła do podstawowego repertuaru teatru ukraińskiego. «Chutor Nadia» przez długie lata był miejscem zebrań inteligencji ukraińskiej, której część wywodziła się z rodów kozackich, zaś inna z polskiej szlachty, kontynuującej zasady ruchu chłopomańskiego. Ta wysepka kultury przetrwała do dziś: znajduje się tu Państwowe Muzeum im. Iwana Karpenki-Karego.
Przebywający wśród tak wybitnych osób Aleksander Tarkowski otrzymał bardzo staranne wykształcenie. Jako nastolatek władał siedmioma językami, jak: polski, starogrecki, łacina, francuski, niemiecki czy angielski. Nic dziwnego, że młody Aleksander tuż na pierwszym roku studiów prawniczych w Charkowie związał się z rewolucyjną organizacją Narodnaja Wola. Jednym z działaczy tego ruchu był polski konspirator i zabójca cara Aleksandra II Ignacy Hryniewiecki herbu Przeginia. Za działalność rewolucyjną, jako student w 1884 r. został aresztowany i wraz ze swoją pierwszą żoną Aleksandrą Sorokiną zesłany w okolice Irkucka. Tam przebywał około ośmiu lat.
Na zesłaniu w miejscowości Tunka mieszkał w jednym domu z przyszłym Marszałkiem Józefem Piłsudskim oraz w sąsiedztwie z Michałem Wojniczem herbu Abdank, rewolucjonistą i mężem znanej pisarki Ethel Lilian Voynich.
W 1902 r. ożenił się po raz drugi z nauczycielką Marią Raczkowską. Z tego związku urodziło się dwóch synów: Walerij i Arsen. Starszy Walerij zginął w walkach z atamanem Matwijem Hryhorijiwym, wspierającym rządy Symona Petlurę. Nie wiadomo, po której stronie walczył, ponieważ ataman Hryhorijiw w 1919 r. przebywał u boku bolszewików, zaś potem rozpoczął przeciw nim powstanie.
Pracował do rewolucji październikowej w Jelizawietgrad (obecnie Kirowograd) w banku pod ścisłym nadzorem policji. Pisał do miejscowej prasy artykuły publicystyczne, wiersze oraz dzieła literackie pisane prozą. Podczas wyprawy kijowskiej w 1920 r. Aleksander Tarkowski został wezwany do wydziału osobowego 1 Armii Konnej. Jego syn Arsen wspominał, że Marszałek przekazał ojcu żywność i zaprosił do Warszawy. CzeKa wszczęło śledztwo w sprawie powiązania Tarkowskiego z Piłsudskim. Tylko osobista ingerencja Lenina, jak wspominał Tarkowski-młodszy, uratowała ojca od represji.
Aleksander Tarkowski zmarł 26 grudnia 1924 r. w Kirowogradzie (a wtedy Jelizawietgrad), gdzie został pochowany.
Jan MATKOWSKI
