W drugim artykule z cyklu poświęconego Rówieńskiemu Muzeum Krajoznawczemu, opowiemy o kolekcji artystycznej, która mieści się w danej instytucji.

Historia rozwoju zbiorów artystycznych Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego pozostaje mało znana. Wiemy, że przed II wojną światową oraz w czasie okupacji niemieckiej, w muzeum krajoznawczym znajdowały się rzeczy o wysokiej wartości artystycznej z dawnych wołyńskich pałaców. Po wycofaniu się Niemców z Równego w roku 1944 z muzeum zniknęły najbardziej wartościowe eksponaty artystyczne, a pozostałe pamiątki utraciły dokumentację dotyczącą historii ich pochodzenia.

W okresie powojennym muzeum nie prowadziło konsekwentnej polityki w zakresie kształtowania zbiorów artystycznych. Wszystkie przybywające eksponaty, jak na przykład obraz «Bitwa pod Orszą» (1884 r.) polskiego malarza Józefa Męciny-Krzesza, rzeźby marmurowe Tomasza Oskara Sosnowskiego, płótna z rodzinnego majątku Karwickich w Mizoczu i inne, były raczej dziełem przypadku. Wartościowe dzieła sztuki do Równego przekazały lwowskie muzea. Wśród nich znalazły się obrazy ukraińskich i polskich artystów i korecka porcelana z XIX wieku.

Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w końcu lat 60-tych, kiedy do pracy w muzeum zaczęto zatrudniać pracowników ze specjalistycznym wykształceniem. W 1972 roku przyszło odgórne rozporządzenie o sprawdzeniu obiektów kultowych w obwodzie rówieńskim pod kątem obecności w nich pamiątek historii i kultury oraz wprowadzenia ich do państwowej inwentaryzacji. To stało się podstawą stworzenia jednej z najlepszych kolekcji ikon wołyńskich na Ukrainie.

W muzeum nie istniał wydział artystyczny, więc całą pracę organizacyjną w zakresie ekspedycji wziął na siebie Wydział Historii Religii i Ateizmu. Od samego początku ogromną pomoc muzeum wyświadczył znany badacz dawnej sztuki ukraińskiej Pawło Żołtowśkyj, który brał aktywny udział w ekspedycjach i wspólnie z pracownikami muzealnymi odwiedził wszystkie zakątki obwodu rówieńskiego.

Już pierwsze wyniki ekspedycji przeszły najśmielsze oczekiwania. Do muzeum przywieziono ikony z XV-XVI wieku. Sądzono, że większość z nich nie zachowała się do naszych czasów, ponieważ wiele pamiątek Wołynia zaprzepaszczono podczas wojen światowych, kampanii antyreligijnych z lat 1960–1980, kiedy to zamykano i niszczono cerkwie prawosławne. W czasie inspekcji cerkwi we wsi Riczyca rejonu zarzeczneńskiego, znaleziono pięć dawnych ikon. Wśród nich «Chrystus Pantokrator» z końca XV – początku XVI wieku oraz «Pokrow Bogurodzicy» XV wieku, które do dnia dzisiejszego stanowią ozdobę zbiorów muzealnych. W roku 1973 ze wsi Ostrowce przywieziono ikonę «Trójca Starotestamentowa» (1964 r.) malarza Semena Stepańskiego oraz majestatyczny obraz «Chrystusa Wszechmogącego» (1592 r.) ze wsi Cepcewicze Wielkie. Później te dzieła stały się punktem odniesienia w datowaniu i atrybucji szeregu ikon z północnego Wołynia.

W maju 1976 roku, w czasie ekspedycji do rejonu sarneńskiego z udziałem Pawła Żołtowśkiego, w cerkwi we wsi Lubykowicze znaleziono ikonę «Bogurodzica z prorokami», wykonaną w roku 1595 na zamówienie dubrowickiej księżnej Hanny Olszańskiej. W tym samym czasie w miejscowości Klesów, odzyskano carskie wrota oraz ikonę nadbramną z «Eucharystią i Spasem Nierukotwornym (nie stworzonym przez człowieka)» z końca XVI wieku.

W latach 1982–1991 rok ekspedycje odbywały się corocznie, a muzeum uzupełniało swoją kolekcję dziełami malarskimi z XVII oraz XVIII wieku z południowych rejonów Rówieńszczyzny.

Najbardziej udany dla muzeum był rok 1984, kiedy to autor artykułu, z pomocą pracowników muzeum Bogdana Pryszczepy i Wołodymyra Kuźmenki, przywiózł ze wsi Drohobuż ikonę «Bogurodzica Hodigitria» z XIII wieku. Jest to jedna z najstarszych ikon na Ukrainie. Niestety, ten święty obraz przetrwał do naszych dni w bardzo złym stanie. Po ukończeniu długotrwałej konserwacji na początku lat 90-tych ikona «Bogurodzica Hodigitria» stała się obiektem licznych publikacji i badań kulturoznawców.

W pierwszej połowie XX wieku ikonę «polepszono», by spełnić wymagania wspólnoty cerkiewnej. Górna warstwa została odcięta po konturach postaci Bogurodzicy i Chrystusa oraz przeniesiona na nowy drewniany podkład. Mimo ubytków warstwy malowanej przy pomocy naświetlania ultrafioletowego, udało się dostrzec pozostałości ornamentacji na ubraniu Bogurodzicy. Po zamknięciu cerkwi w latach 60-tych, ikona przeszła ciężką próbę. Obraz był o krok od całkowitego zniszczenia. I gdyby nie udział pracowników muzealnych oraz praca ekipy restauratorów, dzisiaj nie oglądalibyśmy jednego z najdawniejszych obiektów malarstwa ukraińskiego.

W latach 80-tych realizacja ekspedycji stawała się coraz trudniejsza. Od 1984 roku muzeum nie otrzymywało transportu. Pracownicy musieli zwracać się o pomoc do poszczególnych organizacji, przedsiębiorstw i osób prywatnych. Mimo wszystko, w ciągu prawie 30 lat, pracownicy muzeum zebrali ponad 160 ikon, setki starodruków, wspaniałe rzeźby, w tym drewniane.

W roku 1988, w związku z 1000-leciem chrztu Rusi Kijowskiej, rozpoczęto proces zwrotów obiektów kultowych społecznościom cerkiewnym oraz otwieranie cerkwi. W 1989 roku m.in. ekspozycja Muzeum Religii i Ateizmu w Równem została rozformowana i Sobór Zmartwychwstania Pańskiego wznowił swoją działalność religijną.

W związku z populistycznym działaniem władz, przed zagrożeniem zniszczenia stanęła też kolekcja dzieł sztuki sakralnej Rówieńskiego Muzeum Krajoznawczego. Zgodnie z rozporządzeniem prezydenta Ukrainy z dnia 4 marca 1992 roku nr 125 «O działaniach w zakresie przywrócenia organizacjom religijnym majątku kultowego» oraz uchwał Rówieńskiego Obwodowego Wydziału Kultury, część zebranych w ciągu ekspedycji dzieł sztuki sakralnej przekazano społecznościom religijnym. Zwrot przeprowadzano bez dotrzymania formalności prawnych i przejęcia odpowiedzialności ze strony wspólnot cerkiewnych.

W 1989 roku w ekspozycji okresu poradzieckiego, po raz pierwszy pokazano zwiedzającym siedem ikon ze zbiorów muzealnych. Rok później, w osobnej sali Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego, zaprezentowano już dwanaście ikon. W roku 1991 otwarto ekspozycję «Dziedzictwo duchowe», na której przedstawiono najlepsze przykłady wołyńskiego malarstwa XV-XVII w. z kolekcji muzeum. Jako kontynuację ekspozycji w grudniu 1993 roku otwarto wystawę «Ludowa ikona Wołynia XVII-XVIII w.».

Po pewnym czasie w muzeum wystawiono rzeźby marmurowe Tomasza Oskara Sosnowskiego oraz odrestaurowane w Narodowym Naukowo-Badawczym Ośrodku Restauracyjnym Ukrainy dzieła malarstwa tablicowego XVII-XIX wieku.

Obecnie pracownicy wydziału kierują swoje wysiłki nie tyle na poszukiwanie nowych eksponatów, ile na przeprowadzenie pełnej komputerowej katalogizacji i digitalizacji dzieł sztuki ze zbiorów Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego oraz ich promowanie, a społeczność artystyczna Równego pracuje nad stworzeniem w mieście muzeum artystycznego.

Wiktor ŁUC