W Maniewiczach oficjalnie zatwierdzono rok założenia miasteczka ustalony przez naukowców. Kampania na rzecz ustalenia daty powstania Maniewicz, trwająca ponad rok, dobiegła końca.

Na początku lat 90. XX wieku Maniewicze obchodziły stulecie na podstawie niezweryfikowanej daty podanej w sowieckiej encyklopedii. Wcześniej nigdy nie wspominano o powstaniu miasteczka ani o jego wieku.

Od dawna zdawałem sobie sprawę, że oficjalna data założenia Maniewicz nie miała potwierdzenia w dokumentach i opierała się na niezweryfikowanych danych z sowieckiej encyklopedii. Nie wiadomo, jak długo trwałaby ta sytuacja, gdyby ktoś nie próbował aktywnie promować wątpliwych narracji krajoznawstwa sprzed pięćdziesięciu lat. Wówczas zrodziło się przekonanie: trzeba zakończyć ten stan, zbadać historię powstania Maniewicz i ustalić prawdziwą datę ich narodzin.

Publiczną dyskusję odnośnie kontrowersyjnego pytania «Kiedy tak naprawdę powstały Maniewicze?» zainicjowałem latem zeszłego roku. Szczerze mówiąc, wtedy nie miałem pojęcia, jak ten proces będzie wyglądać.

Pomysł zorganizowania otwartego okrągłego stołu poświęconego tej kwestii od razu poparła Rada Hromady w Maniewiczach. Na przygotowanie własnej wersji powstania miasteczka, która podważyłaby oficjalną, mieliśmy ponad dwa miesiące. Niemal od razu do pracy dołączył mój współautor – łucki krajoznawca i genealog Artur Aloszyn. Wspólnie wykonaliśmy ogromną pracę, gromadząc i systematyzując dziesiątki dokumentów, które jednoznacznie wskazywały, że Maniewicze powstały co najmniej dekadę później, niż dotychczas sądzono.

Wkrótce patronat nad tą inicjatywą objął Maniewicki Oddział Ogólnoukraińskiej Inicjatywy «Aktywna Hromada», którego aktywiści wspierali wszystkie nasze działania aż do końca kampanii.

Pierwszym znaczącym wydarzeniem tej debaty był okrągły stół, zorganizowany w listopadzie 2024 r. przez Wydział Kultury i Turystyki Rady Hromady w Maniewiczach. Kierownik Wydziału, Oleksandr Piddubnyj – historyk z wykształcenia – skutecznie pełnił na nim rolę moderatora. W dyskusji wzięli udział krajoznawcy prezentujący dwie różne wersje powstania miasteczka, historycy z wołyńskich uczelni, przedstawiciele lokalnych władz, dziennikarze oraz lokalna społeczność.

Obrady okrągłego stołu odbyte 14 listopada 2024 r. Fot. Rada Hromady w Maniewiczach

Podczas debaty przedstawiliśmy wraz z Arturem Aloszynem wersję powstania Maniewicz opartą na analizie dziesiątek archiwalnych dokumentów. Nasze wnioski wskazywały na to, że Maniewicze jako miejscowość powstały dopiero na początku XX wieku – w latach 1901–1902, a nie w 1892 r., jak przyjmowano od początku lat 90. Z kolei dyrektor Maniewickiego Muzeum Krajoznawczego przedstawił oficjalną wersję powstania miasteczka, która nie opierała się na żadnych historycznych dokumentach.

Będąc świadomymi prawidłowości i zasadności naszego badania, zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, że udowodnienie prawdy jednak nie będzie łatwe, ponieważ zaproszeni eksperci z tytułami naukowymi po prostu odmówili omawiania czy krytykowania przedstawionych referatów i wyrażania swoich opinii. Oczywiście, było to dla nas zaskoczeniem, ponieważ sprawa ta wymagała fachowej dyskusji.

«Przez dynamiczny rozwój nauki historycznej w ciągu ostatnich 100–150 lat nawet najbardziej doświadczeni historycy czasem przyjmują ustalone przez poprzedników fakty bez weryfikacji źródeł, tym samym utrwalając je. Tak stało się z Maniewiczami, ponieważ przez ostatnie dekady nikt nie kwestionował oficjalnego roku powstania miasteczka, a już przy pierwszej weryfikacji okazało się, że nie ma żadnego dokumentu potwierdzającego istnienie pod koniec XIX w. stałego osadnictwa na terenie obecnych Maniewicz. Najprawdopodobniej autor tej wersji po prostu pomylił się w swoim tekście, przyjmując rok 1899, czyli początek budowy linii kolejowej Kijów–Kowel, za 1892. Innymi słowy, przez wszystkie te lata mieliśmy chyba do czynienia ze zwykłą literówką» – wyjaśnił Artur Aloszyn.

Choć okrągły stół nie stał się platformą do konstruktywnej wymiany argumentów i nie spełnił swojego zadania, stał się impulsem do naszej dalszej kampanii edukacyjnej. Dwa tygodnie później nasz artykuł dotyczący zagadnień datowania początków Maniewicz opublikował prestiżowy portal Historyczna Prawda – największy niezależny serwis internetowy poświęcony ukraińskiej historii, na którym toczą się debaty naukowe i publicystyczne.

Okazało się, że był to pierwszy materiał o Maniewiczach na tym portalu, mimo że w miasteczku od lat funkcjonuje Muzeum Krajoznawcze, które pozycjonuje się jako ośrodek naukowo-badawczy.

Po okrągłym stole kierownik Wydziału Kultury i Turystyki Rady Hromady w Maniewiczach zwrócił się do Instytutu Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy o wskazanie archiwalnych źródeł, na podstawie których można ustalić datę założenia Maniewicz. Z uwagi na brak takich dokumentów w obiegu naukowym, Instytut zasugerował zlecenie odpowiednich badań naukowych Wołyńskiemu Uniwersytetowi Narodowemu imienia Łesi Ukrainki.

Tymczasem nasza aktywna kampania edukacyjna przybierała różnorodne i ciekawe formy: zorganizowaliśmy kilka otwartych wykładów, w tym dla nauczycieli historii, szereg charytatywnych pieszych wycieczek i krajoznawczą grę terenową. W sieci oraz w lokalnej i regionalnej prasie ukazało się wiele materiałów, w tym edukacyjno-krajoznawczy miniprojekt «15 faktów o powstaniu Maniewicz».

Krajoznawcza gra terenowa przed startem, 31 maja 2025 r. Fot. Iryna Kłymuk

Charytatywna wycieczka z okazji Dnia Miasteczka, 6 czerwca 2025 r. Fot. Tetiana Potocka

Obecnie można stwierdzić, że oprócz wdzięcznych słuchaczy i pozytywnych opinii, napotkaliśmy również na obojętność, a nawet opór. Niestety, problem ten jest typowy dla wielu prowincjonalnych miasteczek: wieloletnie panowanie zniekształconej wizji własnej historii wciąż mocno wpływa na świadomość wielu mieszkańców Wołynia.

«Trzeba przyznać, że mimo dużego oporu ze strony Maniewickiego Muzeum Krajoznawczego praca nad tematem była fascynująca. Poszukiwanie różnorodnych, często nieoczywistych źródeł było niezwykłą podróżą w przeszłość Maniewicz. Udało nam się przeanalizować dokumenty urzędowe, notatki prasowe, księgi parafialne, akta sądowe i wiele innych. Co ważne, poza badaniem początków tej osady przystacyjnej, zgłębiliśmy wiele innych tematów związanych z Maniewiczami, o czym będziemy nadal rozmawiać» – podkreślił Artur Aloszyn.

Negocjacje z historykami Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Łesi Ukrainki w sprawie zlecenia badania odbyły się w lutym 2025 r. Latem podpisano umowę między uczelnią a Wydziałem Kultury i Turystyki Rady Hromady w Maniewiczach, a 10 września 2025 r. wyczekiwana ekspertyza historyczna została przekazana zleceniodawcy.

Co ciekawe, historycy uniwersyteccy przyznali, że badanie dotyczące powstania miejscowości po raz pierwszy przeprowadzili na zlecenie samorządu. Wnioski naukowców potwierdziły nasze hipotezy: za rok powstania Maniewicz należy uznać 1901, czyli rok pierwszej pisemnej wzmianki o stacji Maniewicze. Jednocześnie, nie znaleziono żadnych archiwalnych źródeł odsyłających do roku 1892.

Na nadzwyczajnej 65. sesji Rady Hromady, która odbyła się 26 września, po burzliwej dyskusji i wahaniach radni zatwierdzili rok powstania Maniewicz ustalony przez naukowców. Teraz rok 1901 znajdzie się w charakterystyce hromady, będzie uwzględniany podczas obchodów Dni Miasteczka, wydarzeń edukacyjnych czy krajoznawczych, a w przyszłym roku Maniewicze będą obchodzić po raz drugi swoje 125-lecie, tym razem prawdziwe.

Sesja Rady Hromady w Maniewiczach, na której zatwierdzono ustaloną datę powstania Maniewicz, 26 września 2025 r. Fot. Rada Hromady w Maniewiczach

«W czasie wielkiej wojny na Ukrainie wzrosło zainteresowanie własną historią i nie dotyczy to tylko mieszkańców dużych miast. Oczywiście, decyzja o zmianie daty mogła być ściśle biurokratyczna: zdecydowano, przyjęto i po wszystkim. Jednak podczas dyskusji, okrągłych stołów i innych wydarzeń doszło do czegoś znacznie większego. Mieszkańcy Maniewicz sami zaczęli bardziej interesować się swoją historią. Wiele osób przestało postrzegać historię powstania miejscowości jako coś zaściankowo-sowieckiego, dostrzegło, że jest ona znacznie głębsza, ciekawsza i nie mniej wartościowa. Ta kampania dała aktywistom impuls do realizacji innych przedsięwzięć, takich jak interaktywna wystawa «Maniewicze – centrum świata» czy krajoznawcza gra terenowa. Mieszkańcy zaczęli się tym interesować i o tym mówić. To wspaniałe, bo to już znacznie więcej niż tylko rozmowy o dacie» – podkreśliła koordynatorka Organizacji Społecznej «Maniewicka Młodzieżowa Przestrzeń» Julia Kuprijańczyk.

Udowodniliśmy, że wspólnymi siłami, opierając się na faktach i nauce, można pokonać nie tylko stereotypy, ale nawet utrwalone mity, które wciąż są szeroko rozpowszechnione w naszym krajoznawstwie. Wszyscy zaangażowani w tę fascynującą kampanię przyznali, że przykład Maniewicz może teraz posłużyć wielu miejscowościom, które próbują uwolnić się od zniekształconych narracji sowieckiego krajoznawstwa.

To małe zwycięstwo, będące wynikiem wspólnych wysiłków badaczy, społeczności i naukowców, przywraca historyczną sprawiedliwość i uczciwe postrzeganie własnej historii.

Roman Pawluk