Wśród spraw karnych przeciwko Polakom, represjonowanym «za pierwszych sowietów», zdarzają się również te prowadzone przeciwko nieletnim. Mimo młodego wieku aresztowanych, NKWD stosowało wobec nich te same okrutne metody, co wobec dorosłych.

Uczeń gimnazjum we Włodzimierzu Jerzy Ptasznik został aresztowany 15 marca 1940 r. W nakazie aresztowania napisano: «Jerzy Ptasznik jest aktywnym uczestnikiem kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej, istniejącej w mieście Włodzimierz, która poleciła mu poszukiwanie broni i kolportaż ulotek kontrrewolucyjnych we wsiach przyległych do miasta Włodzimierza». Jerzy został umieszczony w więzieniu w Łucku.

Nakaz aresztowania Jerzego Ptasznika

W ankiecie aresztowanego podano, że Jerzy Ptasznik urodził się we Lwowie w 1923 r. W chwili aresztowania mieszkał we Włodzimierzu i uczył się w ósmej klasie miejscowego Gimnazjum nr 1 imienia Stalina. W rubryce «Pochodzenie społeczne» wpisano: «Ojciec jest kapitanem Wojska Polskiego».

Udało nam się ustalić, że Leon Ptasznik (1896–1940) był kapitanem Wojska Polskiego, a od końca lat 20. służył w 23 Pułku Piechoty we Włodzimierzu. 10 grudnia 1939 r., po wybuchu II wojny światowej i ataku ZSRR na Polskę, został aresztowany przez funkcjonariuszy NKWD. Przez długi czas nic nie było wiadomo o jego losie. Kapitan Leon Ptasznik został rozstrzelany wiosną 1940 r.; jego nazwisko znajduje się na tzw. Ukraińskiej Liście Katyńskiej, opublikowanej dopiero w 1994 r. Szczątki Leona Ptasznika pochowano na Polskim Cmentarzu Wojennym w Bykowni.

W skład rodziny Jerzego Ptasznika wchodziła również matka Jerzego, gospodyni domowa Janina Ptasznik (44 lata) i brat Ryszard (20 lat), uczeń dziesiątej klasy tego samego Gimnazjum nr 1.

Już w pierwszych dniach po aresztowaniu śledczy przeprowadzili serię przesłuchań. Podczas nich Jerzy Ptasznik zeznał, że po aresztowaniu ojca został zwerbowany do organizacji kontrrewolucyjnej przez Bronisława, którego nazwiska nie znał. Następnie współpracował z Mieczysławem Mickiewiczem, z którego braćmi uczył się w gimnazjum. Ptasznik wiedział o Mickiewiczu tylko tyle, że wcześniej mieszkał we Włodzimierzu i był pilotem. Jerzy rzekomo z jego polecenia miał opracować plan lokalizacji koszar 23 pułku, w którym stacjonowali wówczas żołnierze Armii Czerwonej, a także gromadzić broń, aby w przyszłości wzniecić powstanie przeciwko władzy sowieckiej. Według Ptasznika, nie znał innych mieszkańców Włodzimierza, którzy byliby członkami tej kontrrewolucyjnej organizacji.

Jerzy wymienił również nazwiska swoich znajomych, głównie rówieśników, którzy rzekomo powiedzieli mu, że wiedzą, gdzie ukryto broń, a także przypomniał sobie, że chorąży 23 pułku, Zimmermann, zanim przeszedł na stronę niemiecką, rzekomo opowiedział mu o granatach zakopanych w jego ogrodzie.

20 marca funkcjonariusze NKWD przeszukali mieszkanie przy ul. 11 Listopada 109 we Włodzimierzu, w którym mieszkał Jerzy. Zostały skonfiskowane zeszyt i kilka teczek ze zdjęciami, listami i różnymi dokumentami osobistymi, 4030 złotych i kompas. A następnego dnia, 21 marca, enkawudziści przeprowadzili rewizję w ogrodzie przy domu nr 41 przy ul. Łuckiej w obecności świadków. «Ujawniono, że w odległości 2–2,5 m od ganku domu należącego do Żółkowskiego, na głębokości 0,5 m, zakopana była broń» – czytamy w protokole. Łącznie zabezpieczono sześć sztuk broni palnej (karabiny, pistolety) i 10 sztuk broni białej (szable, bagnety i szpada). Podczas prowadzonych w kolejnych dnia poszukiwaniach funkcjonariusze NKWD znaleźli w różnych miejscach i u różnych osób kolejny pistolet, naboje, skrzynkę z 21 granatami i jeden pocisk artyleryjski.

10 kwietnia Jerzemu Ptasznikowi oficjalnie postawiono zarzut działalności kontrrewolucyjnej, m. in. gromadzenia broni w celu powstania przeciwko władzy sowieckiej.

17 maja zastępca naczelnika Zarządu NKWD w Obwodzie Wołyńskim, kapitan Sinicyn, podpisał uchwałę o przedłużeniu terminów śledztwa. Stwierdzono w niej, że chociaż Ptasznik «przyznał się do przynależności do organizacji kontrrewolucyjnej i złożył szczegółowe zeznania na temat swojej działalności», to z uwagi na fakt, że na początku maja aresztowano członka tej organizacji Mickiewicza, który złożył zeznania o rzekomo szeroko zakrojonej działalności tej organizacji na terenie obwodu wołyńskiego i lwowskiego, konieczne były dodatkowe działania śledcze i operacyjne.

Uchwała o przedłużeniu terminów śledztwa

Śledczy po przeprowadzeniu szeregu przesłuchań i konfrontacji ustalili, że w skład organizacji konspiracyjnej we Włodzimierzu wchodzili: mieszkańcy Włodzimierza Adam Staniszewski i jego syn Stefan, Mieczysław Mickiewicz, Marceli Kazimierczak, lekarz Sietecki (Siatecki?), Jerzy Ptasznik, żona aresztowanego żołnierza Żaboklicka, Bolesław Zimoń z Kołek, uchodźcy ze strony niemieckiej Janusz Chojak, Tadeusz Dzidek i Nowakowski. Co prawda świadkowie ci składali dość sprzeczne zeznania i często nic o sobie nie wiedzieli lub w ogóle się nie znali, ale nie przeszkodziło to śledczym w stwierdzeniu istnienia organizacji kontrrewolucyjnej we Włodzimierzu.

Zachowały się zeznania plutonowego podchorążego Bogdana Dolińskiego, żołnierza z Włodzimierza, który po aresztowaniu i zesłaniu do Kazachstanu trafił do Armii Andersa. Wspominał m.in.: «Oprócz wielu innych aresztowań, w nocy z 19 na 20 marca 1940 r. zatrzymano około 30 osób. Jeden z nich, Jerzy Ptasznik (lat 16), zmarł w wyniku pobicia w trakcie śledztwa». Możemy założyć, że pomimo braku całkowitej zbieżności, biorąc pod uwagę miejsce, czas, imię, nazwisko i wiek, wspomnienie to dotyczy bohatera naszego eseju. Z tego faktu możemy wysnuć kolejne bardzo prawdopodobne przypuszczenie o sposobie, w jaki otrzymano zeznania od Jerzego – poprzez brutalne pobicia.

Bohater naszego eseju nie zginął jednak w trakcie śledztwa. Wstępne śledztwo w jego sprawie zostało zakończone pod koniec czerwca 1940 r. 9 sierpnia Jerzy Ptasznik został oficjalnie oskarżony, a sprawa została przekazana do rozpatrzenia przez Kolegium Specjalne NKWD ZSRR.

Jak wynika z wyciągu z protokołu nr 154 z 29 grudnia 1940 r. Jerzy Ptasznik został umieszczony w poprawczym obozie pracy na okres ośmiu lat, licząc od 20 marca 1940 r.

Wyciąg z protokołu z wyrokiem wobec Jerzego Ptasznika

Więzień odbywał karę w Onieglagu. Jego dalsze losy nie są nam znane.

W 1989 r. Zarząd KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Wołyńskim dokonał przeglądu sprawy karnej Ptasznika. Według wniosku zastępcy kierownika tej placówki Z. Petryka podstaw do rehabilitacji Jerzego Ptasznika nie znaleziono. Zgodzili się z nim zastępca prokuratora obwodu wołyńskiego N. Najdenko i jego asystent P. Szewczuk.

Jednak w 1997 r. starszy pomocnik prokuratora obwodu wołyńskiego ds. nadzoru nad śledztwem w organach Służby Bezpieczeństwa Ukrainy R. Rudenko stwierdził, że «Jerzy Ptasznik podlega przepisom artykułu 1 Ustawy Ukrainy «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r. z powodu braku materiału dowodowego potwierdzającego zasadność ścigania».

***

Ze sprawami karnymi obywateli Ukraińskiej SRR represjonowanych przez władze sowieckie można zapoznać się na stronie Archiwum Państwowego Obwodu Wołyńskiego.

(Ciąg dalszy nastąpi).

Anatol Olich