Świadectwem życia miasta mogą być nie tylko dokumenty, ale też dzieła malarskie lub graficzne. Do miejskich kronikarzy połowy XX wieku należał Hawryło Ostapenko, malarz-amator, pedagog, wołynianin, mieszkaniec Łucka.
Hawryło Nykyforowycz Ostapenko urodził się 26 marca 1892 roku na stanicy Marijinśkyj I-go okręgu dońskiego. W roku 1895 jego rodzina przeprowadziła się na Wołyń, któremu Ostapenko poświęcił większość swoich dzieł artystycznych.
W roku 1914 ukończył kurs imienia Wielkiego Księcia Włodzimierza Aleksandrowicza przy Odeskim Towarzystwie Sztuk Pięknych. Według niektórych danych Ostapenko uczył się u Kyriaka Kostandiego. Studiom w Akademii Sztuk Pięknych w Sankt-Petersburgu stanęła na przeszkodzie I wojna światowa, w której Hawryło uczestniczył jako żołnierz.
Po wojnie malarz zamieszkał na Kowelszczyźnie, gdzie pracował jako nauczyciel grafiki – w męskiej i żeńskiej szkole zawodowej oraz w męskim gimnazjum w Kowlu. W tym mieście przeżył osobistą tragedię – utratę syna Igora i żony. Poznał wówczas Mykołę Kosacza, brata Łesi Ukrainki, bywał w Kołodiażnem. Malarz stworzył w Kowlu szereg pejzaży miejskich oraz pejzaży nad rzeką Turią, które obecnie znajdują się w zbiorach Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego. Utrwalone w dziełach malarza niektóre miejsca i budynki wraz z upływem czasu zmieniły się nie do poznania, a inne zniknęły z ulic miasta.
Wśród prac powstałych w okresie kowelskim jest też ciekawe i cenne dzieło, rysunek z natury: obraz białego domku Łesi Ukrainki z roku 1945 (na obrazie widnieje dom pod słomianym dachem, z kominkiem, oświetlona strona ściany ma cztery okna z wykończeniem w kształcie półłuku. Na stronie w cieniu jest jedno okno i drzwi, a także drzwi na poddasze. Tarasu i solarium nie ma. Powstanie kolorowego rysunku poprzedzał szkic, wykonany zwykłym ołówkiem, pod nim – plan budynku (data wykonania pracy – 26 sierpnia 1945 r.). Rysunek jest dokumentalnym świadectwem o zmianach w wyglądzie zewnętrznym domu Łesi Ukrainki po II wojnie światowej. Hawryło Ostapenko pracował wówczas w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym i prawdopodobnie był jednym z członków komisji, która miała zbadać stan domu Kosaczów.
Jeszcze jedną ciekawą pracą jest karykatura «Kowel. Afisz koncertowy» z datą 8 marca 1926 r. Na rysunku widać grupę ludzi, która z zainteresowaniem przygląda się ogłoszeniu o takiej treści: «Śpieszcie się!!! Po raz pierwszy i ostatni na naszej planecie kwartet! Założyciel «Lira». Gabec – fagot. Szabot – zumra. Machniuk – turecki bęben. Marar – kastaniety». Ten rysunek przekazuje nam ironiczny humor malarza i duch jego czasów.
Kowelszczyzna inspirowała Hawryłę Nykyforowycza. Tworzył więc i wypoczywał nad swoją ulubioną Turią. Wracał tam i w późniejszym czasie, by malować w plenerze, o czym świadczy praca «Nad rzeką Turią w Kowlu» stworzona przez niego w sędziwym już wieku, w roku 1964.
W latach 30-tych Ostapenko przeprowadził się do Łucka. Prawdziwe powołanie odnalazł w pedagogice. Pracował w Łuckim Gimnazjum im. Kościuszki i Gimnazjum im. Kopernika we Włodzimierzu Wołyńskim, później – w szkołach średnich nr 1 i nr 3 w Łucku, w Łuckiej Szkole Pedagogicznej i Instytucie Pedagogicznym. Byli studenci wspominali swojego wykładowcę jako niewysokiego, nieco zgarbionego mężczyznę o szarych smutnych oczach oraz mocno zaciśniętych ustach, na których rzadko pojawiał się uśmiech. Do wszystkich zwracał się per Pan. Oprócz pracy pedagogicznej Hawryło Ostapenko dużo czasu poświęcał malarstwu. Interesował się kaligrafią.
Na początku lat 30-tych pracował w Wołyńskim Okręgowym Urzędzie Ziemskim. W tym budynku mieści się obecnie Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze. W tym okresie malarz stworzył szereg karykatur pracowników urzędu. Niektóre z rysunków są wykonane kolorowymi kredkami i ołówkiem, kilka w technice atrament-pióro. Niestety autor wskazał nazwiska i stanowiska tylko niektórych bohaterów, inne osoby pozostają anonimowe. W tym okresie wykonał także pejzaż, który ukazuje widok z okna drugiego piętra Wołyńskiego Okręgowego Urzędu Ziemskiego oraz kącik dzielnicy urzędniczej z parterowymi domkami pod czerwoną dachówką. Na pierwszym planie – kolumna koryncka.
W 1971 roku w Galerii Sztuk Pięknych odbyła się pierwsza wystawa autorska. Po kilku miesiącach malarz zmarł.
Hawryło Ostapenko nie był zawodowym malarzem, ale jego prace – to świadectwo przeszłości.
Ilona NESTORUK,
starszy pracownik naukowy Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego
P.S.: Karykatury z prywatnego albumu Hawryły Ostapenki oraz pejzaż, które przechowywane są w zbiorach Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego (Inw. Nr Г – 360; Г – 362; Г – 365; Г – 366; Ж – 549) publikowane są po raz pierwszy.
