Michał Reczuch brał udział w kilku wojnach, został uhonorowany najwyższym odznaczeniem wojennym Rzeczypospolitej Polskiej – Orderem Virtuti Militari. Bohater tego eseju odniósł kolejne zwycięstwo, gdy udało mu się wyjść żywym z sowieckich obozów.

2 października 1939 r. we wsi Czaruków oficer operacyjny 2-go Oddziału Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w obwodzie wołyńskim młodszy lejtnant Kalita zatrzymał miejscowego mieszkańca Michała Reczucha.

Pierwsze przesłuchanie, jak wynika z akt sprawy karnej przechowywanej obecnie w Państwowym Archiwum Obwodu Wołyńskiego, odbyło się 6 października. Starszy lejtnant Matwiejew zanotował, że Polak Michał Reczuch, s. Wojciecha, urodził się 4 września 1896 r. we wsi Sokolniki pod Lwowem. Pochodził z rodziny chłopskiej, ukończył siedem klas szkoły podstawowej, pracował z rodzicami we własnym gospodarstwie rolnym. Służył w wojsku: najpierw, w czasie I wojny światowej w latach 1914–1918, walczył w szeregach armii austriackiej, a od listopada 1918 r. do kwietnia 1921 r. – w Wojsku Polskim. Był plutonowym, ten stopień wojskowy Rosjanin Matwiejew wpisał do protokołu jako «unteroficer».

Ankieta aresztowanego Michała Reczucha

W chwili aresztowania Reczuch mieszkał w osadzie Chrobrów koło Czarukowa (obecnie rejon łucki w obwodzie wołyńskim). Jako osadnik wojskowy posiadał 14 ha ziemi, miał trzy konie, dwie krowy i świnię. Był właścicielem sklepiku manufakturowego i małej cegielni. Jego rodzina składała się z żony Katarzyny Dziedzic, córek Eugenii (15 lat), Anny (14 lat) i Leokadii (9 lat) (wiek podany jest według stanu na październik 1939 r.). Brat Franciszek mieszkał w Chicago, gdzie pracował w fabryce, brat Jan był drogowcem i mieszkał w Sokolnikach.

Śledczy odnotował, że Michał Reczuch miał karabin i rewolwer – rzekomo dla ochrony przed rabusiami. Według niego rewolwer został kupiony za własne pieniądze, natomiast karabin dano mu w starostwie. Zatrzymany zaprzeczył zarzutom jakoby był agentem policji.

10 października aresztowanego umieszczono w więzieniu w Łucku, a 20 października przeprowadzono kolejne przesłuchanie. Pracownicy NKWD wyjaśnili, że po demobilizacji z Wojska Polskiego w 1921 r. Reczuch wrócił do domu. Przez jakiś czas był bezrobotny. Szukając pracy, spotkał we Lwowie pułkownika Filipowicza (o nim poniżej), który poradził mu, aby złożył podanie do Ministerstwa Rolnictwa. W ten sposób Reczuch wkrótce otrzymał przydział osadniczy, a w 1922 r. przeniósł się do Chrobrowa, gmina Czaruków, powiat Łuck.

Śledczych interesowała także kariera wojskowa aresztowanego. Michał Reczuch zeznał, że brał udział «tylko w kilku bitwach»: w ofensywie pod Latyczowem, a także w ofensywie, a później obronie Derażni za Płoskirowem (współczesny Chmielnicki). Na pytanie o odznaczenia aresztowany odpowiedział następująco (cytujemy protokół): «Mam jedną nagrodę od rządu polskiego, którą otrzymałem w 1919 r. za to, że będąc wartownikiem przy armacie, zauważyłem atakujące oddziały Petlury i podniosłem alarm, po czym się wycofaliśmy».

25 listopada 1939 r. podczas kolejnego przesłuchania śledczy przedstawili Reczuchowi zeznania mieszkańców Czarukowa: Stepana Petruka, Wasyla Egierta, Stepana Bardy i Antona Sobki. Świadkowie oskarżyli go o rzekome prześladowanie ich za przynależność do ruchu komunistycznego. Reczuch zaprzeczył wszystkim tym zeznaniom.

Na kolejnym przesłuchaniu, które odbyło się 11 grudnia, śledczy Kalita postawił zarzuty, że w 1937 r. Michał Reczuch zeznawał w sądzie w sprawie Iwana Hajduka, Pylypa Olijnyka i Kostiantyna Melnyczuka. Ci trzej zostali w 1936 r. powołani do wojska. Kiedy «ucztowali» z tej okazji, podczas pijackiej kłótni pod karczmą w Czarukowie Hajduk zabił Polaka Kraczykowskiego (lub Kraczkowskiego). Wszyscy trzej Ukraińcy, jak zeznał świadek Petruk, byli rzekomo członkami partii komunistycznej i komsomołu. Hajduk został skazany na 5 lat więzienia. Odsiedział 3 lata i 7 miesięcy i został zwolniony po wkroczeniu Armii Czerwonej. Hajduk także zeznał przeciwko Reczuchowi, że ten rzekomo nazwał ich w sądzie komunistami i to właśnie miało wpływ na wyrok. Michał Reczuch odrzucił jego zeznania i stwierdził, że nie oskarżał ich z powodów politycznych, ale jako morderców. Wydaje się jednak, że dla śledczych to nie miało dużego znaczenia.

W sierpniu 1940 r. Michał Reczuch został oskarżony o «prowadzenie czynnej walki z ruchem rewolucyjnym na wsi, prześladowanie poszczególnych rewolucjonistów, donoszenie na nich władzom polskim, czyli popełnienie przestępstwa z art. 54–13 Kodeksu Karnego Ukraińskiej SRR». Sprawa została przekazana do rozpatrzenia przez Kolegium Specjalne NKWD ZSRR.

Akt oskarżenia Michała Reczucha

Jak wynika z wyciągu z protokołu nr 146 z dnia 2 listopada 1940 r., Michał Reczuch został umieszczony w poprawczym obozie pracy na okres ośmiu lat, licząc od 10 października 1939 r. Karę odbywał w Iwdelłagu.

Wyciąg z protokołu z wyrokiem wobec Michała Reczucha

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Wołyńskiego z dnia 5 czerwca 1989 r. Michał Reczuch został zrehabilitowany.

Losy bohatera naszego eseju wyjaśnia kilka dokumentów znalezionych na stronie internetowej Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie. Przede wszystkim jest to komplet dokumentów do nadania Krzyża Srebrnego V klasy Orderu Virtuti Militari (nr 1235) – najwyższego odznaczenia wojennego Rzeczypospolitej Polskiej. 2 marca 1920 r. wniosek o nadanie orderu wypełnił porucznik Tadeusz Kruszyński, dowódca 7 baterii 5 Pułku Artylerii Polowej «Lwów». Jednym z sygnatariuszy był wspomniany wyżej Tadeusz Filipowicz, wówczas jeszcze kapitan.

Otóż Michał Reczuch, plutonowy 3 dywizjonu 5 Pułku Artylerii Polowej «Lwów», został nominowany do nagrody podczas walki nie z oddziałami Petlury, lecz z bolszewikami pod Latyczowem na Podolu. W szczegółowym raporcie czytamy, że 19 lutego 1920 r. kolumna, składająca się z baterii 5 Pułku Artylerii Polowej i dwóch kampanii z 19 Pułku Piechoty, wychodząc z lasu w pobliżu wsi Gorbasów, niespodziewanie znalazła się pod intensywnym ostrzałem nieprzyjaciela.

«Plutonowy Reczuch Michał pierwszy z ogromną energią i odwagą, z narażeniem własnego życia, wśród gradu kul kar. masz. wtacza działo na zupełnie otwarte stanowisko i otwiera natychmiast szybki ogień na atakującą piechotę nieprzyj., którą zatrzymuje i zmusza do odwrotu, wskutek czego pozostałe dzieła zajmują stanowiska a własna piechota rozwija się i przechodzi do zwycięskiego kontrataku i zajmuje Gorbasów» – czytamy w raporcie.

W zbiorach Wojskowego Biura Historycznego znajduje się także biografia Reczucha datowana na 10 czerwca 1933 r. Z niej można dowiedzieć się, że jako szeregowy walczył w armii austriackiej na froncie włoskim, brał udział we wszystkich ofensywach i został lekko ranny. 18 listopada 1918 r., czyli tydzień po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, wrócił do Lwowa i 25 listopada wstąpił w szeregi ochotnicze obrońców Lwowa.

Odsłonięcie pomnika ku czci poległych żołnierzy 5 Pułku Artylerii Polowej we Lwowie, 1928 r. Public domain

Brał udział w walkach z armią ukraińską i ponownie został lekko ranny. Następnie jako plutonowy brał udział w walkach lat 1919–1920, najpierw z Ukraińcami, następnie z bolszewikami pod Buskiem, Złoczowem, Tarnopolem, Brodami, Radziwiłłowem, Podkamieniem, Płoskirówem, Latyczowem i Derażnią. W marcu 1920 r. Michał Reczuch zachorował na tyfus, po wyzdrowieniu wrócił do wojska, brał udział w walkach pod Żmerynką, Winnicą i odwrocie do Równego. W maju 1921 r. został zwolniony z wojska, a w październiku otrzymał nadział ziemi.

Ostatnie zdanie w biografii brzmi następująco: «W 1931 r. w lipcu naszą okolicę nawiedziła klęska gradowo-huraganowa, podczas której została zawalona stodoła, którą byłem przygnieciony i doznałem złamania nogi, tracąc 50 % zdolności do pracy». Przypuszczamy, że to okaleczenie było powodem, dla którego Michał Reczuch w 1939 r. nie został zmobilizowany na front. Jednak, jak widać, nie przeszkodziło to sowieckim okupantom w skazaniu go na syberyjskie obozy pracy.

Biografia Michała Reczucha

Michałowi Reczuchowi udało się jednak przeżyć. We wkładce do nr 26 gazety «Polska Walcząca» z 3 lipca 1943 r. wydawanej w Wielkiej Brytanii zamieszczono wykaz osób ewakuowanych z ZSRR. W rzeczywistości to tylko część długiej listy cywilów uratowanych ze szponów państwa sowieckiego. Znajdziemy na niej żonę bohatera naszego eseju, Katarzynę Reczuch, ur. 26.10.1903 r. w Sokolnikach (nr 94), córkę Leokadię, ur. 02.01.1930 r. w Chrobrowie (nr 95) i samego Michała Reczucha, ur. 09.04.1896 r. w Sokolnikach (nr 1006). Wszystkich ewakuowano do Afryki,  nie podano jednak, gdzie dokładnie. Ich dalsze losy nie są nam znane.

***

Ze sprawami karnymi obywateli Ukraińskiej SRR represjonowanych przez władze sowieckie można zapoznać się na stronie Archiwum Państwowego Obwodu Wołyńskiego.

(Ciąg dalszy nastąpi).

Anatol Olich