28 sierpnia 2014 roku mija 115 lat od dnia urodzin wybitnego polskiego botanika, palinologa, ekologa, biogeografa Stefana Macko.
Droga życiowa i działalność naukowa uczonego są ściśle związane z Ukrainą, zwłaszcza z Wołyniem, Rówieńszczyzną i Polesiem.
Stefan Macko urodził się w Żabnie, w powiecie tarnowskim (wówczas województwo krakowskie). Po ukończeniu szkoły podstawowej w Tarnowie, w latach 1911-1916 uczęszczał do miejscowej Wyższej Szkoły Realnej. W wieku 17 lat wstąpił jako ochotnik do Legionów Polskich i brał udział w kampanii włoskiej. W czerwcu 1918 r. został ranny i dostał się do niewoli, a w 1919 r. wrócił do Polski i służył w Wojsku Polskim.
W 1919 r. Stefan Macko eksternistycznie zdał we Lwowie egzamin dojrzałości i pracował jako nauczyciel szkoły powszechnej we wsi Krążoły w powiecie miechowskim. W latach 1924-1928 studiował na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego, później pracował na tejże uczelni jako asystent. Pod opieką profesora Władysława Szafera prowadził działalność naukową badając azalię pontyjską. W 1930 r. uzyskał stopień naukowy doktora filozofii w zakresie nauk przyrodniczych. W 1931 r. została wydana jedna z najważniejszych jego prac w dziedzinie palinologii pt. «Krótki przegląd kierunków i metod badań analityczno- pyłkowych».
Od 1932 do 1939 r. Stefan Macko mieszkał w Łucku, uczył przedmiotów przyrodniczych w Państwowym Liceum i Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki. Wykłady łączył z działalnością naukowo-badawczą i społeczną. Był jednym z organizatorów Wołyńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, kierownikiem jego rady naukowej i działu przyrodniczego Muzeum Wołyńskiego. Jako delegat Państwowej Rady Ochrony Przyrody na Wołyniu, Macko stale prowadził prace z ochrony przyrody w kraju. W latach 1940-1941 był współpracownikiem naukowym Lwowskiego Oddziału Akademii Nauk Ukrainy.
W czasie okupacji niemieckiej Stefan Macko mieszkał na Lubelszczyźnie, gdzie pełnił funkcje kierownika młynów, najpierw w Hrubieszowie, a później w Zamościu. Nawet w trudne czasy wojenne badał roślinność bagien w okolicach Zamościa i analizował pyłek złóż torfu.
Po wojnie przeprowadził się do Wrocławia, gdzie był adiunktem w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Wrocławskiego, a później jego dyrektorem. Od 1947 do 1954 r. był kierownikiem Katedry Ekologii i Geografii Roślin, w 1951 r. uzyskał tytuł profesora, a w latach 1954-1956 pełnił funkcje dziekana Wydziału Nauk Przyrodniczych. W 1957 r. Stefan Macko został wybrany na przewodniczącego Komitetu Ochrony Przyrody na Dolnym Śląsku. Był jednym z założycieli Karkonoskiego Parku Narodowego.
Zmarł 17 kwietnia 1967 r. Został pochowany we Wrocławiu. Ku jego czci w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Wrocławskiego ustanowiono znak pamiątkowy.
Geografia miejsc, w których gromadził zielnik, jest bardzo rozległa. Zbiór roślin trwał od 1925 do 1938 r. Zielnik zawiera 3385 okazów roślin. Kolekcja liczy 60 gatunków roślin rzadkich, w tym 33 wpisano do nowego wydania Czerwonej Księgi Ukrainy.
«Wszystkie moje botaniczne materiały naukowe, znajdujące się w Muzeum Łuckim, niech tam pozostaną. Uważam to za najlepsze rozwiązanie, ponieważ z nich przy okazji skorzystają wołyńscy botanicy» – pisał Stefan Macko w liście do Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego. Rzeczywiście, jego zielnik jest doskonałą pomocą metodyczną dla początkującego botanika i wzorcem fachowości dla doświadczonego naukowca. Kolekcja pozwala na prześledzenie zmiany roślinności Wołynia i Rówieńszczyzny pod wpływem intensywnej działalności gospodarczej człowieka oraz daje możliwość zapoznania się z geografią rozpowszechnienia roślin rzadkich gatunków.
Zwiedzając najciekawsze zakątki Wołynia i Rówieńszczyzny, Stefan Macko zwrócił uwagę na jedną z najpiękniejszych roślin naszej flory – azalię pontyjską (różanecznik żółty). Jej ojczyzną są góry Kaukazu i Małej Azji. Ta roślina, której krzewy sięgają wysokości 2,5 metrów, ma piękne kwiaty o złoto-żółtym kolorze.
Wiemy, że botanicy są zauroczeni badaniem azalii pontyjskiej od tego czasu, gdy w 1795 r. odkrył ją Dionizy Mekler na obrzeżach wsi Hubków (obecnie Obwód Rówieński). W swoich pracach Stefan Macko podał nie tylko analizę geograficzną tego gatunku roślin, lecz też preferencje biotopu i biologię kwiatu. Uważał bowiem, że ta roślina jest relikwią okresu neogenu i stale dbał o jej ochronę.
W pracy «W sprawie ochrony azalii pontyjskiej na Wołyniu» Stefan Macko pisał, że: «Przykro widzieć, że unikalna w Europie roślina, która ma się stać przedmiotem szczególnej opieki społeczeństwa kulturalnego, i w innych krajach jest ozdobą parków i ogrodów, a u nas na Wołyniu jest ozdobą lasów wołyńskich, została skazana na wyniszczenie z powodu braku pilności właściwych władz, które niosą za to odpowiedzialność».
Stefan Macko inicjował założenie pierwszych na Polesiu rezerwatów ochrony różanecznika żółtego w pobliżu wsi Karpiłówka i Snowidowicze (obecnie rejon rokitnowski w obwodzie rówieńskim).
W zielniku zaprezentowano florę Gór Krzemienieckich, którą uczony rzetelnie zbadał w celu założenia na tych terenach rezerwatów botanicznych i dokładnie opisał w pracy «Roślinność projektowanych rezerwatów na Wołyniu», która została wydana w 1938 r. w Łucku.
Stefan Macko uzasadnił sieć chronionych obszarów Wołynia, w tym tereny współczesnych obwodów wołyńskiego i rówieńskiego oraz rejon krzemieniecki w obwodzie tarnopolskim (Ochrona przyrody, 1938). Większość terenów, które uczony polecał ochraniać, weszły do nowoczesnej sieci rezerwatów. Niestety, nie przetrwał do obecnej chwili unikalny las lipowy, który obejmował przestrzeń ponad 2300 ha na lewym brzegu rzeki Styr między wsiami Boremec i Jarosławicze w obwodzie rówieńskim, gdzie Stefan Macko proponował założyć rezerwat leśny. Sporządzony przez naukowca szczegółowy opis fitocenotyczny tego wyjątkowego lasu pozostaje ważnym źródłem cennych wiadomości naukowych o przeszłości lasostepu Wołynia.
W monografii «Roślinność międzyrzecza Styru, Horynia i Słuczy» (1948-1952) Stefan Macko przedstawił wyniki swoich wieloletnich badań roślinności na Wołyniu i Rówieńszczyźnie. Dużym zainteresowaniem naukowym cieszą się sporządzone przez autora dla każdej grupy listy florystyczne i mapy rozpowszechnienia rzadkich gatunków roślin naszego regionu.
Ludmiła ŁANSZYNA
