Święta Bożego Narodzenia dla Stowarzyszenia Kultury Polskiej na Wołyniu imienia Ewy Felińskiej są w tym roku szczególne  – 26 grudnia mija 216. rocznica urodzin patronki Stowarzyszenia. Zainteresowanie tą postacią jest jeszcze większe ze względu na to, że w październiku 2009 roku syn Ewy Felińskiej Zygmunt Feliński został ogłoszony świętym.

Szacunek do ludzi największą cnotą

Ewa Felińska urodziła się w 1793 roku we wsi Uznoha na terenie dzisiejszej Białorusi, gdzie upłynęły jej dziecięce i młodzieńcze lata. Pochodziła z rodziny Wendorffów, których przodkowie nosili nazwisko Wierzba. Ojciec umarł, kiedy Ewa miała 4 lata, i przez długi czas mieszkała ona u krewnych. Nie mając jeszcze 18 lat wyszła za mąż i przeprowadziła się na Wołyń. Z mężem Gerardem Felińskim mieli sześcioro dzieci. Ewa pełniła obowiązki żony i matki, oprócz tego aktywnie uczestniczyła w życiu społecznym. Należała do grona osób, które poczytywały za świętą powinność odnosić się z szacunkiem do swoich poddanych i sług pomagając im w róznych sprawach.

Po śmierci męża w 1833 roku Ewa Felińska wyjechała z dziećmi do Krzemieńca, zostając aktywną członkinią zorganizowanej przez Szymona Konarskiego podziemnej organizacji „Stowarzyszenia Ludu Polskiego”. Ewa Felińska była osobą odpowiedzialną za prowadzenie korespondencji Konarskiego z podziemiem. Udało się jej także zrealizować ideę Szymona Konarskiego o założeniu organizacji „Stowarzyszenia Kobiet” [była min. autorką jej statutu]. Felińska założyła również w Krzemieńcu szkołę dla dziewczynek z biednych rodzin, w której jako nauczyciele pracowali jej syn i córka i gdzie także ona sama uczyła dzieci czytać.

W podziemnej organizacji Felińska nosiła pseudonim „Skała”, którego zasadność potwierdziła nawet w areszcie. Na odbywających się w Kijowie i Wilnie przesłuchaniach nie zdradziła nikogo, przekonując śledczych, że organizacja nie zajmowała się działalnością przestępczą. W 1839 roku Felińska otrzymała wyrok dożywotniego zesłania na Syberię – do Berezowa w tobolskiej gubernii. Dzięki pomocy przyjaciół Felińskiej udało się przeprowadzić do Saratowa, gdzie mogły ją odwiedzić dzieci, którymi wówczas zajmowali się krewni i przyjaciele. W 1844 roku wróciła do Wojutyna, gdzie mieszkała do 1859 roku.

Pogląd kobiety na epokę

Jeszcze na zesłaniu w 40-tych latach XIX wieku zaczęła działalność literacką. Po raz pierwszy spróbowała przekazać swoje wrażenia i rozważania w artykule p.t. „Myśli”, wydrukowanym w „Tygodniku Petersburskim”, za który dostała przychylne oceny ówczesnych publicystów i krytyków literackich. Wśród najbardziej znanych  jej utworów są wydane w Wilnie w 1853 roku „Wspomnienia z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie i Saratowie” oraz w 1860 „Pamiętniki z życia”. Oprócz tego Ewa Felińska jest autorka powieści i opowiadań obyczajowych „Hersylia”, „Pan deputat”, „Siostrzenica i ciotka” oraz „Pomyłka”. Utwory Felińskiej, w których autorka zademonstrowała talent etnografa uznawane są za cenne źródło historii Wołynia, Litwy i Białorusi.

Wołyńska współczesność Felińskiej

W literaturze poświeconej historii Wołynia nie znajdziemy niestety wielu wzmianek o Ewie  Felińskiej ale te, które są, świadczą o jej skromności i dobroci.

– Nigdzie nie znajdziecie o niej żadnego negatywnego wspomnienia – opowiada krajoznawca Hryhorij Hurtowyj od wielu lat zbierający informacje o Ewie Felińskiej i jej rodzinie. – Do dziś w Wojutynie mówią o Felińskich jak o wielkich przodkach, którzy tę wieś ochraniali.

W Torczynskim muzeum historycznym krajoznawca zebrał informacje o życiu Felińskiej na Wołyniu. Są tu nagrania przesłuchań Ewy Felińskiej, zdjęcia, kopie i notatki z encyklopedii końca XIX wieku o Felińskich. Jest nawet skrzynia należąca kiedyś do Ewy Felińskiej, którą ona przywiozła z  zesłania na Syberię.

Są informacje świadczące o tym, że Ewa Felińska uratowała Szymona Konarskiego – polskiego myśliciela, uczestnika powstania w latach 1830-1831, współzałożyciela organizacji „Młoda Polska”. O tym, że grozi mu areszt, Felińska dowiedziała się w chwili, gdy rosyjscy żandarmi już po niego jechali. Udało się jej wywieźć Konarskiego najpierw do Łucka, a później do wsi Lisowe (obecnie – rejon maniewicki obwodu wołyńskiego), gdzie przez pewien czas Konarski się ukrywał.

Niestety zwłoki Felińskiej nie znalazły spokoju na ziemi wołyńskiej. Ewa Felińska w ostatnich latach życia mieszkała w Wojutynie, ale pochowana została we wsi Skircze, gdzie znajdował się kościół i cmentarz. Hryhorij Hurtowyj opowiada, że w XX wieku jej grobowiec we wsi Skircze został przekształcony na piwnicę, a zwłoki samej Felińskiej z zostały wyrzucone.

Hryhorij Hurtowyj pisze obecnie książkę o Wojutynie i wiele miejsca poświęca w niej  właśnie Ewie Felińskiej i jej synowi Zygmuntowi. W życiu krajoznawcy nazwisko Felińskich pojawiło się pod koniec lat 70-tych – na początku 80-tych.

– Usłyszałem od Białorusinów, że we wsi Uznoha jest muzeum mieszkanki Wojutyna. Później pisałem listy na Białoruś, na Litwę, po czym dostawałem książki Ewy Felińskiej. W tych książkach pisała ona o swoim dzieciństwie i nauce w szkole. Na pewno miała medyczne umiejętności albo wykształcenie medyczne, ponieważ w dokumentach są wspomnienia o tym, że pomagała ona swoim poddanym w leczeniu.  Ewa Felińska znała też kilka języków europejskich. Encyklopedyczny Słownik  Brokhausa i Efrona wymienił Ewę Felińską z Wendorffów jako jedną z wybitnych kobiet XIX wieku.

Natalia DENYSIUK

P.S.: Jest coś magicznego w tym, że podobnie jak Ewa Felińska badacz jej życia Hryhorij Hurtowyj urodził się 26 grudnia. Z tej okazji zespół redakcyjny „Monitora Wołyńskiego” życzy Drogiemu Jubilatowi dużo sił, zdrowia i inspiracji twórczych oraz żeby jeszcze przez wiele lat mógł odkrywać nam tajemnice dziejów Wołynia.