Niedaleko od brzegu Styru w Łucku, stoi mocny murowany budynek z wysoką wieżą. Jest to dawna żydowska synagoga. Przypomina ona niewielką, ale potężną twierdzę, z której w dawnych czasach można było strzelać z dział na cztery strony świata.

W 1626 roku król Rzeczypospolitej Zygmunt III, zezwalając Żydom Łucka na budowę synagogi, w swoim przywileju postawił wymóg, żeby Żydzi rabanici na górze tej świątyni, na własny koszt, postawili działo i w razie konieczności uczestniczyli w obronie miasta.

Zabytkowa synagoga w Łucku od dawna była atrakcją dla wędrowców, malarzy i fotografów. Na początku XX wieku często pojawiała się na pocztówkach. Nie jest więc dziełem przypadku fakt, iż polski krajoznawca dr Mieczysław Orłowicz w „Ilustrowanym przewodniku po Wołyniu” (1929) zaznaczył, że łucka synagoga jest jedną z najpiękniejszych w Polsce.

Niestety, starych rysunków synagogi zachowało się niewiele. Jeden z najdawniejszych, ukazał się w 1872 roku w polskim ilustrowanym tygodniku „Kłosy” poświęconym literaturze, nauce i sztuce. Zaznaczono tam, że jest to drzeworyt Piotra Diamentowskiego, wykonany na podstawie rysunku Adolfa Kozarskiego. Możemy przypuszczać, że rysunek pojawił się kilka lat wcześniej. Jest to więc pierwszy rysunek, na którym pojawia się zabytkowa łucka synagoga. Widzimy na nim nie tylko synagogę, ale także ludzi – jedni zatrzymali się na podwórku po modlitwie, żeby trochę porozmawiać ze sobą, inni natomiast gdzieś się spieszą. Ciekawe są ówczesne ubrania Żydów w Łucku. Artysta na rysunku zatrzymał czas, bowiem obraz świetnie oddaje charakter i emocje ludzi tamtej rzeczywistości.

Oto garść informacji o mistrzu. Adolf Kozarski – polski malarz i pedagog. Urodził się w Radomiu w 1836 roku w rodzinie skromnego urzędnika. Przez pięć lat (zaczynając od 1852 roku) uczęszczał do Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie. Niejednokrotnie otrzymywał nagrody za dobre wyniki w nauce i już w latach młodzieńczych wykazywał się talentem malarskim. Jego nauczycielem był znany polski malarz, autor wielu portretów i obrazów o tematyce historycznej i biblijnej Jan Ksawery Kaniewski, którego imię związane jest z Wołyniem. W latach młodzieńczych Kaniewski uczył się w Liceum Krzemienieckim. Urodził się w Krasiłowie (obecnie obwód chmielnicki). Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, miał staż w Rzymie, gdzie był znany jako autor portretów. Swój portret zamówił u niego papież Grzegorz XVI.

Wielkim zaszczytem dla Kozarskiego było mieć takiego, jak Kaniewski nauczyciela. Wybitny malarz także szukał dla siebie utalentowanych uczniów. Po studiach zaczął pracować w zakładach litograficznych i wędrował szkicując ciekawe miejsca. Z powodu braku środków do życia, zaczął pracować jako nauczyciel rysunku i kaligrafii w Gimnazjum Siedleckim. Równocześnie rozpoczął współpracę z popularnym «Tygodnikiem Ilustrowanym». Gimnazjum funkcjonowało jednak krótko, a kiedy zostało zamknięte, artysta znowu zaczął podróżować, utrwalając na papierze zabytki w różnych miejscowościach kraju. Jego rysunki ukazywały się w ilustrowanych kalendarzach oraz różnych warszawskich czasopismach. Podobno pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku, Adolf Kozarski odwiedził Łuck i narysował dawną żydowską synagogę. Zachowały się także niektóre inne jego prace, które powstały w ukraińskich miastach i wsiach.

Od 1869 roku pracował w Gimnazjum Gubernialnym w Płocku, gdzie uczył kaligrafii i rysunku. Jednocześnie współpracował z czasopismami «Tygodnik Ilustrowany» i „Kłosy”, w którym ukazał się obrazek z Łucka.

Można też przypuszczać, że będąc w Łucku, Kozarski narysował na papierze także Zamek Lubarta oraz budynki ówczesnych świątyń i klasztorów. Nie możemy wykluczyć, że te rysunki ukazały się gdzieś bez podpisu autora albo do tej pory są przechowywane w archiwach.

Adolf Kozarski zmarł w 1911 roku. Niektóre jego dzieła zachowane są w zbiorach Muzeum Narodowego i Muzeum Historycznego w Warszawie, wiele rysunków znajduje się w Bibliotece Narodowej w Warszawie.

Początkowo Kozarski uprawiał malarstwo, jednak od czasu, kiedy jego prace zaczęły ukazywać się w czasopismach, częściej rysował ołówkiem lub piórem. Jego ulubionym tematem była architektura. Musimy powiedzieć, że artysta dla dokładnego odzwierciedlenia miejskich pejzaży, posługiwał się czasem Camera Obscura - pierwowzorem aparatu fotograficznego. Zdjęcia montował później na  kartkach papieru, rysując w taki sposób z wielką precyzją architektoniczne elementy. Miejscowości, do których nie potrafił dotrzeć, czasem przerysowywał ze zdjęć na zlecenie różnych czasopism. Adolf Kozarski jest autorem zadziwiającej panoramy Warszawy – widok na 360º z wieży Zamku Królewskiego – powstałej na podstawie zdjęcia Konrada Brandla.

Opowiedzieliśmy o wielu ciekawych faktach z życia malarza. Ale do tej pory pozostaje zagadką to, w jakich okolicznościach pojawił się rysunek dawnej żydowskiej synagogi. Należy tylko dodać, że Adolf Kozarski narysował ją z wielką, niemal fotograficzną precyzją.

Feodosij MANDZIUK