Napoleon Orda podróżując po Wołyniu opisał go najpełniej spośród tych prowincji Imperium Rosyjskiego, które odwiedził w latach 1860–1877.
Napoleon Orda (ur. 11 lutego 1807 r. – zm. 26 kwietnia 1883 r.) – wybitny polski i białoruski malarz, kompozytor i pianista. Urodził się we wsi Worocewicze w powiecie pińskim guberni mińskiej. W 1823 r. ukończył szkołę w Świsłoczy i rozpoczął studia na Uniwersytecie Wileńskim. Za udział w powstaniu listopadowym (1831 r.) został odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari. Po upadku powstania wyemigrował z Polski i w 1833 r. zamieszkał w Paryżu. Do kraju powrócił po amnestii ogłoszonej w 1856 r. przez Aleksandra II. W 1862 r. przeniósł się na Wołyń, gdzie pracował jako guwerner w domu generała Adama Rzewuskiego.
Pierwsze swoje 89 rysunków Napoleon Orda wykonał w trakcie podróży po Francji, Niemczech, Hiszpanii i Portugalii w latach 1840–1844. Owocem wojaży po terenach Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Prusów Zachodnich i Galicji w latach 1878–1880 było 100 rysunków. Podczas długich podróży po guberni wołyńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, kijowskiej, podolskiej, kowieńskiej, witebskiej, wileńskiej i mohylewskiej w latach 1860–1877 powstało 784 rysunków z widokami zamków, pałaców, dworków, cerkwi, kościołów, zabytków archeologicznych i innych obiektów. Łączna liczba prac Napoleona Ordy wynosi ponad tysiąc. Dziś są one przechowywane w Muzeum Narodowym w Krakowie i Muzeum Narodowym w Warszawie.
Podczas długich wypraw na Wołyń Napoleon Orda wykonał 177 rysunków, to znaczy utrwalił Wołyń najbardziej spośród wszystkich wspomnianych prowincji. Obecnie znanych jest jego siedem prac z krajobrazami Łucka, które przechowuje Muzeum Narodowe w Krakowie: z wizerunkami katedry Świętych Apostołów Piotra i Pawła (2 kartki), kościoła bernardynów, kościoła i klasztoru dominikanów (2), kościoła karmelitów i Zamku Lubarta. W 1873 r. malarz postanowił opracować monumentalne dzieło «Album widoków historycznych Polski». Jednak z powodu braku funduszy i problemów z cenzurą, udało mu się wydać tylko 260 rysunków i akwarel w opracowaniu litograficznym Alojzego Misierowicza – ukazały się one w ośmiu seriach w zakładzie litograficznym Maxymiliana Fajansa. Na 26 litografiach można podziwiać widoki guberni wołyńskiej, w tym Zamek Lubarta w Łucku, kościół w Ołyce i ariański grób księcia Alexandra Prońskiego w Beresteczku.
Pierwsze pocztówki z rycin Napoleona Ordy ukazały się w Wilnie na początku XX wieku. W latach 1905–1906 Petras Vilejsis, litewski inżynier, wydawca, właściciel księgarni i drukarni w Wilnie, na podstawie litografii Napoleona Ordy wydał serię składającą się z 30 pocztówek nakładem 2–3 tys. egzemplarzy. Na ośmiu z nich ukazały się widoki Wilna i okolic, na pozostałych 22 – zamki i pałace Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wołyń w tej serii reprezentuje jedna pocztówka przedstawiająca Zamek Lubarta w Łucku.
Zamek w Łucku. Wydawnictwo Petrasa Vilejsisa
Ruiny zamku w Trokach (Litwa)
Kolejna seria składająca się z kilkudziesięciu pocztówek, którą można uznać za najbardziej rozpowszechnioną i najsłynniejszą serię widokówek wykonanych na podstawie litografii Napoleona Ordy, ujrzała światło dzienne we lwowskiej Spółce Wydawniczej Postęp, Niemojewski & Dębicki. To wydawnictwo działało w latach 1910–1930 i znane było z publikacji o wybitnych postaciach. Na przykład, wiele przygotowanych przez niego pozycji poświęcono Fryderykowi Chopinowi. Wołyń w tej serii reprezentowały kartki z widokami zamków i pałaców w Antoninach, Hubkowie, Dubnie, Zasławiu, Klewaniu, Korcu, Międzyrzecu Koreckim, Ostrogu, Równem, Sławucie i Tajkurach. Wydawnictwo drukowało je przeważnie w Zakładach Graficznych Franciszka Ziółkowskiego w Pleszewie.
Rezydencja hrabiów Potockich w Antoninach (obecnie rejon krasiłowski w obwodzie chmielnickim)
Ruiny zamku Siemaszków w Hubkowie zdewastowanego przez Szwedów w 1708 r. (rejon bereźneński w obwodzie rówieńskim)
Pałac książąt Sanguszków w Zasławiu
Ruiny zamku w Korcu
Rezydencja hrabiów Steckich w Międzyrzecu Koreckim (rejon korzecki w obwodzie rówieńskim)
Ruiny zamku w Ostrogu
Pałac Lubomirskich w Równem
Rezydencja książąt Sanguszków w Sławucie
Zamek obronny w Białołówce (obecnie rejon różyński w obwodzie żytomierskim)
Ruiny zamku Wiśniowieckich z końca XVI – początku XVII wieku w Tajkurach (rejon rówieński w obwodzie rówieńskim)
Litografie Napoleona Ordy ukazały się także w serii składającej się z kilkudziesięciu pocztówek przedstawiających zamki i pałace. Została ona wydana w latach trzydziestych w wydawnictwie Polonia, które działało w Krakowie w latach 1927–1939. Wołyń w tej serii reprezentowały zamki w Dubnie i Sławucie.
Zamek książąt Ostrogskich w Dubnie
Zamek w Sławucie
Wiktor LITEWCZUK
Zdjęcia udostępnione przez autora
CZYTAJ TAKŻE:
WOŁYŃ NA POCZTÓWKACH POLSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO
POCZTÓWKI WOŁYŃSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM
