Pracownik urzędu wojewódzkiego w Łucku Grzegorz Cichowicz został aresztowany przez funkcjonariuszy NKWD 2 lipca 1940 r. Oskarżono go o udział w organizacji kontrrewolucyjnej.

W nakazie aresztowania, podpisanym przez oficera operacyjnego NKWD Wasiliewa, napisano: «Według zeznań aresztowanego Ryszarda Dionizego Kasprzyckiego, Cichowicz G. jest członkiem polskiej kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej, która stawiała sobie za cel zbrojne powstanie przeciwko władzy radzieckiej i odbudowę Polski w jej dawnych granicach». Zatrzymanego umieszczono w więzieniu w Łucku.

Nakaz aresztowania Grzegorza Cichowicza

Z ankiety aresztowanego wypełnionej 2 lipca dowiadujemy się, że Grzegorz Cichowicz, s. Władysława, urodził się 6 stycznia 1905 r. w Warszawie. Jego ojciec był rzemieślnikiem pracującym w fabryce obuwia. Grzegorz Cichowicz miał cztery siostry: Stanisławę, ur. w 1900 r., Władysławę, ur. w 1902 r., Antoninę, ur. w 1911 r. i Halinę, ur. w 1913 r. Od 1928 do 1929 r. służył w Wojsku Polskim, zdobył niepełne wykształcenie wyższe. W chwili aresztowania mieszkał we wsi Wyszków (wówczas w rejonie kiwereckim) i był nieżonaty. W rubryce «Zawód, stan majątkowy» czytamy: «Za czasów dawnej Polski był sekretarzem wojewody wołyńskiego».

Pierwsze przesłuchanie Cichowicza odbyło się 15 lipca. Prowadzone było przez zastępcę naczelnika Wydziału Śledczego Zarządu NKWD w Obwodzie Wołyńskim, kapitana Pridorogina i śledczego Werowenkę. Trwało trzy i pół godziny, od 20.30 do północy. Aresztowanego oskarżono o udział w kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej, do której miał go zwerbować Ryszard Kasprzycki (działał też pod nazwiskiem Ryszard Burda, przybył na Wołyń, aby budować siatkę Związku Walki Zbrojnej), ale Cichowicz temu zaprzeczył. Po pokazaniu mu zdjęcia Kasprzyckiego-Burdy, Cichowicz przyznał, że widział tę osobę, ale z nią nie rozmawiał. Śledczy powołali się na zeznania, które rzekomo złożył Kasprzycki-Burda, ale Cichowicz nadal twierdził, że nie przyłączył się do żadnej kontrrewolucyjnej organizacji.

24 lipca, podczas kolejnego przesłuchania, nadal trzymał się wybranej linii i stanowczo zaprzeczał wszystkim zarzutom.

Do sprawy Cichowicza dołączono fragmenty protokołów przesłuchań Kasprzyckiego, aresztowanego przez NKWD, z dni 12 i 20 lipca 1940 r. W tych dokumentach zapisany został jako Dionizy Kasprzycki, czyli podano tylko jego drugie imię.

Według tych protokołów Kasprzycki poznał Cichowicza w kwietniu 1940 r. w mieszkaniu Kosackich, u których obaj wynajmowali pokoje. Tam rzekomo namówił Cichowicza do wstąpienia do podziemnej organizacji, a ostatni w zasadzie się zgodził, jednakże (cytujemy dokument) «przysięga nie została przez niego złożona» i «wstęp nie został ostatecznie sformalizowany».

W protokole odnotowano następującą wypowiedź Kasprzyckiego: «Przed wyjazdem do Włodzimierza Wołyńskiego rozmawiałem z Cichowiczem o tym, że we Włodzimierzu Wołyńskim przygotowywane jest powstanie, ale nadziei na nie było niewiele, gdyż członkowie organizacji próbują przedostać się do Niemiec za pośrednictwem Radziecko-Niemieckiej Komisji. Chodziło o to, że w takich okolicznościach będziemy musieli organizować tylko akty dywersji, a także pojedyncze akcje zbrojne na tych terenach, które będą do tego przygotowane, gdyż powstania nie można wywołać na całym Wołyniu, bo szereg terenów nie jest do tego przygotowanych. Co do aktów sabotażu, Cichowicz stwierdził, że dokona ich, jeśli zajdzie taka potrzeba».

W aktach sprawy znajduje się również kopia protokołu przesłuchania aresztowanego przez NKWD Tadeusza Majewskiego, który datowany jest 23 sierpnia 1940 r. Majewski także przyjechał z Warszawy, aby rozwijać ośrodki Związku Walki Zbrojnej na Wołyniu. Zeznał, że nigdy nie widział Cichowicza, ale potwierdził, że wiedział o nim od Kasprzyckiego. Oświadczył także: «Planowaliśmy wysłać Cichowicza do Włodzimierza Wołyńskiego jako jednego z kierowników, ale powiedziałem Burdzie (Kasprzyckiemu), żeby wysłał Cichowicza do mnie, do Równego, abym mógł poznać go osobiście i, gdyby okazało się, że nadaje się do pracy organizacyjnej, wysłać go do Włodzimierza Wołyńskiego». Cichowicz jednak, jak zaznaczył Majewski, nigdy nie dotarł do Równego.

Protokół przesłuchania Majewskiego

31 czerwca 1940 r. funkcjonariusze NKWD przeprowadzili konfrontację między Kasprzyckim i Cichowiczem. Niestety z jakiegoś powodu w aktach tej sprawy pozostała tylko pierwsza strona protokołu. Według tego dokumentu Dionizy Kasprzycki oświadczył, że rzeczywiście próbował zwerbować Cichowicza w kwietniu. Strona kończy się frazą: «Około 15 kwietnia 1940 r. powiedziałem mu, że przyjechałem z Warszawy z pułkownikiem Majewskim w celu podjęcia kontrrewolucyjnej działalności na Wołyniu i powiedziałem mu…».

Nie wiemy, czy Grzegorz Cichowicz potwierdził zeznania Dionizego Kasprzyckiego, ale w akcie oskarżenia napisano, że «Kasprzycki opowiedział mu o celach działalności kontrrewolucyjnej organizacji i zaprosił go do wstąpienia do niej, na co Cichowicz wyraził zgodę. Podczas dalszej rozmowy na temat sytuacji organizacji, Cichowicz wyraził zgodę również na przeprowadzenie aktów sabotażu». Sprawa została przekazana do Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR.

Jak wynika z wyciągu z protokołu nr 39 z dnia 7 kwietnia 1941 r. Grzegorz Cichowicz został umieszczony w poprawczym obozie pracy na okres pięciu lat, licząc od 2 lipca 1940 r. Wyrok odbywał w Siewwostłagu.

Wyciąg z protokołu ze sprawy Grzegorza Cichowicza

Ostatnim dokumentem w tej sprawie jest zaświadczenie wydane 10 września 1941 r. przez Zarząd Północno-Wschodnich Poprawczych Obozów Pracy (Siewwostłag) w mieście Magadan, Kraj Chabarowski. Dowiadujemy się z niego, że Grzegorz Cichowicz po amnestii pojechał do Omska. Jego dalsze losy nie są nam znane.

Zaświadczenie o amnestii Grzegorza Cichowicza

Z danych znalezionych przez nas w sieci, możemy wywnioskować, że Grzegorz Cichowicz opuścił ZSRR wraz z Armią Andersa. Walczył we Włoszech, został odznaczony Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino. Po II wojnie światowej otrzymał brytyjskie obywatelstwo. Zmarł w 1996 r.  

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Wołyńskiego z dnia 5 czerwca 1989 r. Grzegorz Cichowicz został zrehabilitowany.

***

Ze sprawami karnymi obywateli Ukraińskiej SRR represjonowanych przez władze sowieckie można zapoznać się na stronie Archiwum Państwowego Obwodu Wołyńskiego.

(Ciąg dalszy nastąpi).

Anatol Olich