Rodzina Bronisława Bończyka, policjanta z Kalisza, straciła z nim kontakt na początku września 1939 r., kiedy wraz ze swoim oddziałem ewakuował się w kierunku Lubelszczyzny. Opracowane przeze mnie dokumenty NKWD z archiwum w Równem, pozwalają na zrozumienie tego, co działo się z nim później.

Według akt sprawy karnej, przechowywanej w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, na podstawie których został napisany ten tekst, Bronisław Bończyk we wrześniu 1939 r. wraz z falą uchodźców trafił do Równego na Wołyniu. Tutaj został zatrzymany przez czerwonoarmistów і później skazany przez NKWD na osiem lat obozów.

W sprawie brak dokumentów o ewentualnej amnestii wobec Bończyka po podpisaniu Układu Sikorski-Majski i związanych z jego dalszymi losami. Jednak w publikacji «Kaliska Policja i policjanci w okresie II Rzeczypospolitej» wydanej przez Archiwum Państwowe w Kaliszu w 2019 r. znaleźliśmy poświęconą mu notę biograficzną. Zgodnie z nią Bronisław Bończyk postanowieniem Sądu Grodzkiego w Kaliszu z dnia 8 października 1948 r został uznany za zmarłego.

Bronisław Bończyk urodził się 28 stycznia 1896 r. w Łodzi. Jego ojciec Leon Bończyk był robotnikiem. Zmarł w 1936 r. W sprawie karnej brak informacji o matce Bronisława, jedynie zaznaczono, że była gospodynią domową. Według publikacji «Kaliska Policja…» miała na imię Marianna, z domu Goździejewska.

Według informacji, podanych przez Bończyka w czasie przesłuchania, skończył cztery klasy szkoły miejskiej w Łodzi, od sierpnia 1917 r. do 1918 r. służył jako szeregowy w ІІ brygadzie Legionów Polskich, po demobilizacji w 1918 r. dostał się na służbę do Policji Państwowej. W 1931 r. awansował na starszego posterunkowego. W okresie pełnienia obowiązków został nagrodzony medalem za udział w wojnie, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, a także brązowym i srebrnym Medalem za Długoletnią Służbę.

W Kaliszu Bronisław Bończyk mieszkał przy ulicy Bolesława Pobożnego 4. Razem z żoną Janiną wychowywał córkę Jadwigę oraz synów Leona i Stefana. Wiek i imiona żony oraz dzieci, które widnieją w dokumentach sprawy karnej, są zgodne z informacjami w książce «Kaliska Policja…»: Janina urodziła się w 1907 r., Jadwiga Bronisława – w 1932 r., Leon Bolesław – w 1934, a Stefan Władysław – w czerwcu 1939.

W tejże publikacji znajdujemy wzmiankę: «Postanowieniem Sądu Grodzkiego w Kaliszu z dnia 8 października 1948 r., na wniosek żony, uznany za zmarłego, datę zgonu ustalono na 9 maja 1946 r., bez podania miejsca, zgodnie z oświadczeniami świadków (innych policjantów) Bończyk wraz z oddziałem policjantów ewakuował się 3 września 1939 r. w kierunku Lubelszczyzny i tam wszelki ślad po nim zaginął, a poszukiwania przez Czerwony Krzyż nie dały żadnego rezultatu».

Jednak na podstawie dokumentów opracowanej przez nas sprawy karnej Bronisława Bończyka możemy stwierdzić, że bohater tego tekstu w trakcie ewakuacji znalazł się w Równem, gdzie 18 września 1939 r. został zatrzymany przez żołnierzy Armii Czerwonej.

Podobnie jak w przypadku innych policjantów ewakuowanych do województwa wołyńskiego, nakaz aresztowania został wydany, kiedy Bończyk już przebywał w rówieńskim więzieniu NKWD. Podczas przeszukania dokonanego na podstawie nakazu z dnia 10 grudnia 1939 r., więźniowi skonfiskowano legitymację i książeczkę wojskową.

Rozmowa więźnia z funkcjonariuszami NKWD odbywała się z udziałem etatowego tłumacza. Następnego dnia została wypełniona ankieta aresztowanego zawierająca skąpe informacje biograficzne. 14 grudnia 1939 r. przeprowadzono jedyne krótkie przesłuchanie Bończyka, w trakcie którego śledczy zadał cztery tradycyjne pytania. Kulminacją było pytanie, czy więzień przyznaje się do winy polegającej na tym, że służył w polskiej policji. Po otrzymaniu pozytywnej odpowiedzi śledczy zakończył przesłuchanie.

29 grudnia 1939 r. śledztwo dobiegło końca, o czym świadczy akt oskarżenia. W oczekiwaniu na wyrok Bończyk odważył się zwrócić się do administracji więziennej. 10 marca 1940 r., przebywając w więzieniu NKWD w Ostrogu, skierował do kierownika tego zakładu karnego prośbę o takiej treści: «Ze względu na okoliczności działań wojskowych między Polską a Niemcami razem z innymi policjantami z miasta Kalisz w województwie poznańskim zostałem ewakuowany do miasta Równe, gdzie 18 września 1939 r. zostałem zatrzymany przez Armię Czerwoną і dotychczas przebywam w areszcie. Moja rodzina, która składa się z żony i trzech małoletnich dzieci, pozostała w Kaliszu i nie posiada żadnych środków do przetrwania, (…) nie wiedząc nawet, czy ja żyję i gdzie się znajduję. W związku z tym proszę Pana Naczelnika zezwolić mi na napisanie otwartego listu, w którym zawiadomię, że jestem żywy i zdrowy і znajduję się w pełnym bezpieczeństwie». W aktach sprawy brak informacji, czy więzień takie zezwolenie uzyskał.

Na mocy decyzji Kolegium Specjalnego NKWD z dnia 17 maja 1940 r. Bronisław Bończyk za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy. W dokumencie odnotowano, że miejscem odbycia kary jest obóz «Siewwostłag».

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 9 czerwca 1989 r. Bronisław Bończyk został uniewinniony.

Tetiana Samsoniuk,
doktor nauk historycznych

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez doktora nauk historycznych Tetianę Samsoniuk na podstawie akt radzieckich organów ścigania przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.