Najpopularniejszy kabaret, który działał w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, narodził się w roku 1956 w Krakowie na Rynku Głównym w podziemiach Pałacu pod Baranami pod numerem 27 i nazywał się Piwnica pod Baranami.

Utworzony najpierw jako Klub Młodzieży Twórczej, wkrótce przekształcił się w kabaret. Pierwsze swoje przedstawienie dał 16 grudnia 1956 r. Wśród założycieli kabaretu byli między innymi: Piotr Skrzynecki, Krzysztof Chromy, Krzysztof Penderecki, Wiesław Dymny i Jan Güntner. Od samego początku artyści Piwnicy nawiązywali do ruchu surrealistycznego i dadaizmu. Cechował ich brak poszanowania ustalonych konwencji, stylów i gatunków literackich. Potrafili śmiać się ze wszystkiego, również z samych siebie, ale jednocześnie poszukiwali własnych oryginalnych i nieszablonowych środków wyrazu artystycznego. Ich programem były słowa, które napisał Piotr Skrzynecki: «Chcemy się ze sobą kontaktować poza wszelkimi oficjalnymi zaleceniami. Nie będziemy dłużej owymi «samotnie błąkającymi się kotami». Nie stawiamy sobie żadnych apriorycznych programów. Uwolnić się od schematów starych, nie przyjmować nowych, to chyba nasze największe marzenia. Przede wszystkim jednak zrozumieć i poznać siebie». 

Piotr Skrzynecki, kabaret «Piwnica Pod Baranami». Public domain

Na scenie Piwnicy pojawiło się przez lata działalności wielu utalentowanych artystów. W naszej pamięci mamy szczególnie tych, którzy osiągnęli największy sukces i popularność: Ewę Demarczyk, Zygmunta Koniecznego, Krzysztofa Komedę, Leszka Długosza, Zbigniewa Preisnera, Marka Grechutę, Grzegorza Turnaua i Jacka Wójcickiego.

Kabaret Skrzyneckiego miał własną gazetkę «Echo Piwnicy pod Baranami». Ukazywała się jako dodatek w gazetach krakowskich.

Na występach kabaretowych artyści wykorzystywali różne teksty literackie, m.in. fragmenty książek, artykuły z prasy, instrukcje obsługi, reklamy i teksty pisane przez siebie. Scenografią mogło być wszystko, co dało się wykorzystać na scenie: stare ubrania, peruki z teatrów, szmaty, zakurzone kapelusze, warzywa i owoce. Na scenie stawali zarówno artyści zawodowi jak i amatorzy.

Oprócz zwykłych przedstawień zespół Piwnicy pod Baranami organizował widowiska plenerowe. Na dziesięciolecie Piwnicy zorganizowano występ pod tytułem «Jak żyliśmy, jak żyjemy i do czego doprowadziliśmy nasze mieszkania». Jego premiera odbyła się w zamku Pieskowa Skała leżącym nieopodal Krakowa. Inny znany spektakl zatytułowany «Feeries Fantastiques, czyli życie Stanisława C. z Krakowa, czyli Chiny wczoraj i dziś» miał swą premierę na zamku w Niepołomicach. Artyści mieli także w swym dorobku spektakl poświęcony Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu – pisarzowi mieszkającemu we wsiach Omelno, Gródek i Hubin koło Łucka w latach 1838–1853.

Kabaret stał się też głównym ośrodkiem jazzowym w Polsce. Latem odbywa się tu Summer Jazz Festival Kraków, który gromadzi znanych i wybitnych jazzmanów. Rozrósł się przez lata do wielkiej imprezy odbywającej się m. in. w Filharmonii, Operze Krakowskiej, Centrum Kijów, Centrum Manggha.

Będąc w Krakowie koniecznie trzeba też wpaść do baru «Vis a vis», który znajduje się przy Rynku Głównym 29. Spotykali się i spotykają do dziś w nim artyści związani z Piwnicą. Przed nim stoi teraz pomnik Piotra Skrzyneckiego, którego fundatorem jest Zbigniew Preisner, a wykonali go Grażyna Borkowska-Niemojewska i Łukasz Niemojewski. Można zajść też do Coctail Baru Piwnica pod Baranami na Rynku pod numerem 27 i coś zjeść smacznego.

Kabaret zawsze miał formę otwartą. Ciągle zmieniali się aktorzy, scenografowie i soliści. Nieustannie trwały wymiany osób, tematów i scenografii. Niezmiennym liderem Piwnicy przez wszystkie lata pozostawał Piotr Skrzynecki. Wiódł samotnicze życie błazna, komedianta, artysty z marginesu kulturalnego. Nie miał mieszkania i rodziny. Kabaret i ludzie z nim związani byli dla niego całym światem. Z każdym mógł porozmawiać, wypić wódkę i pokłócić się. Wszyscy go znali, lubili i cenili, chociaż oczywiście nie obyło się bez awantur oraz kłótni.

O ostatnim przedstawicielu polskiej artystycznej cyganerii opowiadają filmy: «Przewodnik» w reżyserii Tomasza Zygadły z roku 1984, «Dwie noce z Piwnicą pod Baranami» Urszuli Litańskiej i «Pocałunki. Piotr Skrzynecki» z roku 1993 ponownie w reżyserii Tomasza Zygadły. Poświęcono mu też kilka książek. Ten niezwykły człowiek otrzymał w 1994 r. tytuł honorowego obywatela Stołeczno-Królewskiego Miasta Krakowa, w tymże roku Piwnicy pod Baranami została przyznana Nagroda Wielka Fundacji Kultury. Piotr Skrzynecki zmarł w roku 1997, po nim kabaretem do roku 2010 kierował Marek Pacuła.

Obecnie Piwnicy pod Baranami dyrektoruje Bogdan Micek. Na stronie piwnicapodbaranami.pl można znaleźć terminy występów i programów kabaretowych, recitali i innych wydarzeń. W zespole występują teraz trzy pokolenia «Piwniczan». W tym roku od lutego do kwietnia planowane są koncerty Agaty Ślazyk «Gdzieś na ulicy Nienazwanej», Julii Zaryckiej promującej płytę «Bezcenność», Leszka Wójtowicza «Najważniejsze dwa słowa» oraz Beaty Czerneckiej z pieśniami w języku jidysz.

26 maja 2023 roku minie 67 lat od założenia Kabaretu pod Baranami. Przeżył on długi okres socjalizmu, burzliwe zmiany lat 90. i wciąż trwa w epoce rewolucji technologii cyfrowych XXI wieku. Mimo że jak w piosence Zbigniewa Preisnera: «Bo to wszystko miało trwać najwyżej pięć lat, a może mniej», to jednak trwało dłużej i wciąż żyje, choć wszystko wokół nas już jest inne, niż było w latach, gdy przewodził tam Piotr Skrzynecki.

Wiesław Pisarski,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG

Na głównym zdjęciu: Scena «Piwnicy pod Baranami». Public domain