17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.

Cztery lata temu dr Tetiana Samsoniuk opisała losy Antoniego Maciejewskiego na łamach «Monitora Wołyńskiego» w rubryce «Ocaleni od zapomnienia» (№ 5 z 1.03.2018), a nieco później – w książce «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941». Oparła swoją opowieść na sprawie karnej przechowywanej obecnie w Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Równem. W wydaniu książkowym uzupełniła tekst informacjami przekazanymi przez Wiesława Sztanderę, który jest wnukiem Anny Sztandery – siostry Antoniego Maciejewskiego.

Antoni Maciejewski, okres międzywojenny

Z dokumentów NKWD autorka dowiedziała się, że Antoni Maciejewski urodził się w 1909 r. w Równem w rodzinie Czesława i Marceliny Maciejewskich. Miał siostry: Marię (po ślubie Zielińska) i Annę (po ślubie Sztandera). Nie był żonaty. W chwili aresztowania przez NKWD pracował jako kierowca. Jak poinformował Wiesław Sztandera, przed ustanowieniem władzy sowieckiej brat jego babci był Sekretarzem Miasta w Zarządzie Miejskim w Równem.

17 marca 1940 r. za współpracę ze Związkiem Walki Zbrojnej – 1 w Równem Maciejewski został aresztowany przez NKWD, a następnie skazany z art. 54–2 (powstanie zbrojne) oraz 54–11 (udział w organizacji kontrrewolucyjnej) KK USRR na sześć lat więzienia w obozach pracy, pozbawienie praw obywatelskich na pięć lat i konfiskatę mienia.

Dalsze losy Antoniego Maciejewskiego w poniższym tekście opisał Wiesław Sztandera. Podzielił się także z redakcją zdjęciami z rodzinnego archiwum.

***

Od chwili aresztowania Antoniego Maciejewskiego rodzina nie miała o nim żadnych informacji. Dopiero po zakończeniu II wojny światowej jego ojciec Czesław Maciejewski zaczął poszukiwać syna poprzez Polski Czerwony Krzyż.

Pismem z dnia 1 czerwca 1948 r. PCK przesłał następującą informację: «W związku ze zgłoszonym poszukiwaniem syna Antoniego Maciejewskiego Delegatura PCK w Londynie zawiadamia, że poszukiwany zmarł w dniu 17 lipca 1944 r. w Montefano we Włoszech. Metrykę zgonu załączamy przy niniejszym. Przesyłamy wyrazy współczucia i żalu po stracie Syna».

Poszukując w internecie informacji o moim wujku Antonim Maciejewskim dowiedziałem się, że był więźniem łagrów Kołymy. Napisano o tym w książce Małgorzaty Giżejewskiej «Polacy na Kołymie 1940–1943» wydanej w Warszawie w 1997 r. Nazwisko Antoniego Maciejewskiego występuje w części «Lista obywateli polskich – więźniów obozów kołymskich z lat 1940–1943». W nawiasie są podane nazwiska A. Katryniak i W. Brod – są to osoby potwierdzające, że był więźniem łagrów Kołymy.

Po opuszczeniu łagru Antoni Maciejewski zaciągnął się do Armii Andersa. Był sanitariuszem w 6 Pułku Pancernym «Dzieci Lwowskich». Jego nazwisko pojawia się w książkach Romana Bojakowskiego «Pułk 6 Pancerny «Dzieci Lwowskich» – droga i przeżycia» (Londyn, 1994 r.) oraz Waldemara Handkego «Semper Fidelis. Dzieje Pułku 6 Pancernego «Dzieci Lwowskich» (Leszno 2006 r.).

Antoni Maciejewski podczas służby w Armii Andersa (pierwszy z lewej)

Antoni Maciejewski (drugi z prawej)

Z informacji zawartych w książce Waldemara Handkego wynika, że Antoni Maciejewski przybył do Tockoje, miejsca organizowania Batalionu «Dzieci Lwowskich», pomiędzy 1 listopada a 1 grudnia 1941 r.: «Napływ ochotników powodował rozrastanie się stanów osobowych batalionu – napływali Lwowiacy ze wszystkich zakątków «nieludzkiej ziemi»: z łagrów dalekiej północy Archangielska, Murmańska, Republiki Komi (jak Tadeusz Wałek czy Wiktor Lintner), z Dalekiego Wschodu – z łagrów Kołymy (jak Włodzimierz Brod czy Antoni Maciejewski), Norylska i z obozów jenieckich z Griazowca (jak np. kpt Otto Bizanz, kpt Michał Daszczyszczak czy ppor. Józef Jurowiecki), z tzw. «wolnej zsyłki» z terenu całego Związku Sowieckiego» (str. 27).

Kolejna informacja dotyczy stacjonowania 6 Batalionu Czołgów «Dzieci Lwowskich» (po zmianie nazwy – 6 Pułku Pancernego «Dzieci Lwowskich») w okolicach miejscowości Taza Kurmatli koło Kirkuku (Irak), gdzie panowały bardzo trudne warunki klimatyczne. Jeden z oficerów wspominał: «Cóż kiedy malaria niemiłosiernie nas «kosi». Mamy aż 90 % chorych na malarię, nazywają nas Pułkiem Malaryków. Biedny nasz doktor, popularnie zwany «Jędruś» (Andrzej Rutana) wraz z plut. Maciejewskim i sanitariuszami. Oni rozpoczynają pierwszą bitwę o zdrowie żołnierzy. Chodzą z butelkami i żółtymi pigułkami… od namiotu do namiotu znajdując miłe słowa dobroci i pocieszenia albo ostrej wymówki» (str. 66).

Antoni Maciejewski

Pozwolenie na prowadzenie pojazdów mechanicznych

Brytyjski certyfikat identyfikacyjny Służby Medycznej

Antoni Maciejewski uczestniczył w walkach o Monte Cassino, Piedimonte oraz Ankonę we Włoszech, gdzie zginął 17 lipca 1944 r. W w/w książce Waldemara Handkego w Aneksie 3 «Dane biograficzne żołnierzy Pułku 6 Pancernego «Dzieci Lwowskich» jest następujący zapis (str. 371 poz. 613): «Maciejewski Antoni – plut. ur. 2 VII 1909 w Równem, więzień Kołymy, potem w Dyw. Rozp. «Dz. Lw.» i P 6 Panc. – sanitarny podoficer w plutonie sanitarnym w szwadr. dowodz., zginął 17 VII 1944 pod Anconą, pochowany na polskim cmentarzu wojskowym w Loreto (grób 5-E-8)».

Legitymacja Krzyża Pamiątkowego Monte Cassino

Grób Antoniego Maciejewskiego na Polskim Cmentarzu Wojennym w Loreto

Pierwotnie Antoni Maciejewski pochowany był na cmentarzu w Montefano, następnie – na Polskim Cmentarzu Wojennym w Loreto. Ten cmentarz odwiedziłem w maju 2014 r.

Niestety do dnia dzisiejszego nie natrafiłem na materiały mówiące o tym, w którym lub w których łagrach Kołymy był więźniem. Zdjęcia, legitymacje załączone do tekstu, odebrałem z Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie, gdzie są przechowywane depozyty po oficerach, podoficerach i żołnierzach służących w czasie II wojny światowej w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.

Wśród dokumentów odebranych z Centralnego Archiwum Wojskowego po Antonim Maciejewskim są m.in. potwierdzenia nadania – wysłania 13 paczek do Teheranu do Haliny Maksym. Paczki zostały wysłane pomiędzy 12 a 25 maja 1944 r. Niestety nie mam informacji, kim była ta osoba dla Antoniego Maciejewskiego. Przypuszczam, że bardzo bliską. Prawdopodobnie jest to trzecia osoba od lewej na zdjęciu.

Antoni Maciejewski (czwarty z lewej)

Rodzice Antoniego Maciejewskiego, Czesław Maciejewski (ur. 9 lipca 1871 r. w Posadzie Warnowo koło Izbicy, obecnie Izbica Kujawska) i Marcelina Żukowska (ur. 23 stycznia 1878 r w Kryniczce koło Tuczyna na Wołyniu), podczas II wojny światowej mieszkali w Równem: do października 1944 r. u rodziny swojej córki Anny Sztandery, a następnie u najstarszej córki Marii Zielińskiej. Jeszcze przed zakończeniem wojny na przełomie lutego i marca 1945 r. opuścili Równe i poprzez Lublin ewakuowali się do Gdańska Nowego Portu, gdzie zamieszkali razem z córką Marią i jej rodziną. Matka zmarła 31 grudnia 1945 r., ojciec zmarł 8 października 1950 r. Oboje rodzice są pochowani na cmentarzu w Gdańsku Nowym Porcie.

W październiku 1944 r. do Gdańska Wrzeszcza poprzez Lublin ewakuowała się siostra Antoniego Maciejewskiego Anna Sztandera wraz z najmłodszym synem Jarosławem. Po zajęciu Równego przez Armię Sowiecką mąż Anny Antoni (legionista) oraz starszy syn Jerzy (mój ojciec) wstąpili do Wojska Polskiego i przeszli szlak bojowy do Berlina. Mimo bardzo młodego wieku (18 lat) Jerzy za swoje czyny w walkach o Wał Pomorski został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. Córka Sabina w obawie przed wysłaniem do pracy w fabryce broni na Uralu również wstąpiła do Wojska Polskiego. Po zakończeniu działań wojennych zamieszkała z matką w Gdańsku.

Po wojnie, jeszcze w latach 40., Anna Sztandera z synem Jarosławem przeprowadziła się do Szczecina. Na początku 1953 r. do tego miasta przeprowadził się wraz ze swoją rodziną Jerzy. Tu się urodziłem w 1953 r. Sabina ze swoją rodziną pozostała w Gdańsku.

Wiesław Sztandera