Klasztory pijarów pojawiły się na terenach Polski w czasach rządów króla Władysława IV i kanclerza Ossolińskiego, który po raz pierwszy zapoznał się z tym zakonem podczas wizyty w Rzymie.
Ta organizacja religijna stawiała przed sobą zadanie uczyć i wychowywać młodzież w duchu wysokich ideałów. Pierwszą szkołę takiego typu otwarto w 1642 roku w Warszawie, gdzie przybyło 13 przedstawicieli Zakonu Pijarów. W 1693 roku wśród pierwszych sześciu szkół została otwarta także szkoła pijarów w Lubieszowie. Organizacją, materialnym zabezpieczeniem i i kwestiami nauczania zajmowało się kolegium przy kościele. Szkoła istniała do 10 grudnia 1834 roku.
Środki finansowe na szkołę przekazywał książę Jan Dolski, natomiast utrzymanie wszystkich budowli, folwarków, przypisanych do kolegium gwarantował Piotr I, z którym rektor spotkał się w Lublinie. Było to podczas Wojny Północnej, kiedy Rosjanie stacjonowali na Polesiu.
Od czasu założenia do 1765 roku największa liczba uczniów sięgała 98. Zajęcia rozpoczęły się 29 września w dniu Świętego Michała.
W szkole uczyły się dzieci z różnych terenów ówczesnej Polski. Nauka trwała sześć lat, w ciągu których uczniowie kończyli trzy klasy. W pierwszej klasie uczyli się katechizmu, historii, gramatyki polskiej, łaciny, arytmetyki, podstaw geografii, nauki o moralności; w drugiej – podstaw chrześcijaństwa, gramatyki polskiej, listów Cycerona, geografii, ogrodnictwa, podstaw geometrii, historii naturalnej, rysowania; w trzeciej – retoryki, teorii poezji, historii powszechnej, fizyki, chemii, algebry, geometrii, logiki, prawa, tłumaczeń Cycerona i Horacjusza. Oprócz tego, we wszystkich klasach nauczano języków - rosyjskiego, francuskiego, niemieckiego.
Lekcje prowadzono dwie godziny przed południem i dwie po południu. We wtorek i czwartek uczniowie mieli czas wolny. Egzaminy zdawano w końcu miesiąca, kwartału, roku szkolnego, który kończył się 25 lipca, w dniu świętego Jakuba.
Baza materialna szkoły była dobra. Jednopiętrowa kamienica, biblioteka, w której zgromadzono literaturę potrzebną do nauczania po rosyjsku, po łacinie, po polsku, po niemiecku i w innych językach. A.Moszyński, autor «Kroniki kollegium lubieszowskiego», dokładnie opisuje gabinet fizyki i chemii.
W szkole był pracownik służby zdrowia, znajdowała się też szkolna apteka. Codziennie dla uczniów odprawiano nabożeństwo, do kościoła położonego niedaleko szkoły chodzili razem. Tu co miesiąc uczniowie spowiadali się. W czasie świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy uczniowie mieli ferie. Najważniejsze wydarzenia w życiu szkoły zapisywano w kronice po łacinie.
Co było przyczyną tego, że pijarzy założyli szkołę w Lubieszowie? Korzystne położenie geograficzne, warunki naturalne, odległość od dużych miast – miejsc pokusy. Na uczniów pozytywnie wpływały piękna przyroda, ciche wody Stochodu.
W «Kronice» wspomina się o majówkach, w których uczestniczyli uczniowie. O 4-5 godzinie rano biorąc coś do jedzenia, jechali ponad 3 km od miasteczka, biwakowali na jednej z leśnych polan, która stawała się miejscem ciekawych gier, rozrywek. Wracali do szkoły późnym wieczorem.
Po zakończeniu nauki uczniowie wyjeżdżali do domu, żeby potem zgodnie ze swoimi zdolnościami i możliwościami studiować w Polsce lub w innych krajach.
W latach 1753-1759 uczniami szkoły pijarów byli Tadeusz Kościuszko i jego brat Józef.
Szkoła pijarów w Lubieszowie sprzyjała rozbudowie, rozwojowi duchowości i kultury miasteczka. Tu założono park, a nad brzegiem Stochodu – ogród botaniczny, w którym rosły różne rodzaje drzew i krzewów. Był on ogrodzony częstokołem, otoczony rowami, a nazwę nosił egzotyczną – Wenecja. Niestety, ani ogród botaniczny, ani oranżeria, istniejąca jeszcze wcześniej, nie zachowały się.
We wszystko to, co istniało w Lubieszowie, wnieśli swój wkład jego mieszkańcy – budowniczy, rzemieślnicy, rybacy, handlarze, woźnice. Miasteczko miało połączenie drogowe z Pińskiem, Kamieniem Kaszerskim oraz innymi miastami. O szkole dziś przypomina jednopiętrowy dom, w którym się ona znajdowała – pomnik architektury naszego kraju.
Ołeksij BRENCZUK
